تبیان، دستیار زندگی

استفاده از مواد مخدر حرام است؟

در ابتدا انسان متوجه آثار زیانبار مواد مخدر در زندگی فردی و اجتماعی نبوده، ولی امروزه آثار تباه‌کننده و خطرناک آن برای همه به‌خوبی نمایان شده است. یکی از تاثیرات سهمگین مواد مخدر بر روی فضایل اخلاقی در ابعاد مختلف زندگی است. 
عکس نویسنده
عکس نویسنده
نویسنده : مهری هدهدی
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :
حکم استفاده از گل ، مواد مخدر ، مقایسه مسکرات با مواد مخدر ،
در نیم قرن اخیر، مواد مخدر تنوع و گستردگی همراه با آثار زیانبار فردی و اجتماعی پیدا کرده که در اصطلاح فقه به یکی از موضوعات مستحدثه تبدیل شده است.

آثار مواد مخدر

مواد مخدر ترکیبات شیمیایی هستند که مصرف آن‌ها تغییراتی شیمیایی بر روی سیستم عصبی ایجاد کرده و باعث تغییر هوشیاری و وابستگی می‌شود. بنابراین پتانسیل ایجاد اعتیاد در فرد مصرف کننده را دارد.

اعتیاد نوعی بیماری مغزی مزمن، پیش‌رونده و عودکننده است. اعتیاد از آن جهت بیماری محسوب می‌شود که مصرف مواد مخدر، ساختار مغز و نحوه فعالیت آن را تغییر داده و به ایجاد رفتارهایی زیانبار در مصرف ‌کننده منجر می‌شود. مواد مخدر علاوه بر تاثیر بر عقل و مغز، سستی‌زا و توهم‌زا هم هستند که آثار خطرناکی در پی دارند. که برخی از آنها عبارتند از:

مواد مخدر، فرد معتاد را از ذکر و یاد خداوند و بندگى و عبادت باز مى‌‏دارد و او را از درون تهى و پوچ و سرگردان و بى‌‏هدف می‏‌کند



واکنش‌های مغز را آهسته می‌کند، سیستم عصبی بدن را تغییر می‌دهد، و برخی باعث حالت‌هایی مثل هذیان می‌شود.  
می‌بینید که مهم‌ترین محل تاثیر مواد مخدر بر مغز است. و از طرفی روی عقل و هوشیاری و سیستم عصبی فرد معتاد تاثیر دارد.

استعمال مواد مخدر یکى از مظاهر انحطاط اخلاقى بشر است و باعث فساد جسم و عقل و ایجاد زیان‌هاى شدید فرهنگى و اقتصادى و اجتماعى مى‌‏شود، و جامعه را به سوى گمراهى و تباهى سوق مى‌‏دهد.

حرمت استفاده از مواد مخدر

در اسلام ضرررساندن به خود و دیگران موضوعیت دارد و بر اساس آن فقها فتواهایی داده‌اند. از آنجایی که از جهت علمی ثابت شده که مصرف مواد مخدر، ضرر فاحش بر روی جسم و عقل انسان دارد و از طرفی باعث ضرررساندن به افراد جامعه اعم از خانواده خود تا اجتماع می‌شود، پس استفاده از آن حرام می‌باشد.

از دلایل حرمت مسکرات بدست می‌آید که مسکرات تنها به عنوان مسکربودن حرام نیستند، بلکه علت‏ حرمت آنها آثار و نتایج‏ سوئى است که بر فرد و جامعه از نظر جسمى و روحى مى‏گذارند. آیت‌الله بروجردی(ره) در ملاقات با رئیس سازمان جهانى مبارزه با الکل فرموده‏اند: «علت ‏حرام بودن شرب خمر، مسکر بودن آن و زوال عقل است و وقتى عقل زایل شد، تکلیف هم ساقط مى‌‏شود و انسان به مرحله حیوانى سقوط مى‏‌کند.»(سیدحسن اسعدى، مجموعه مقالات برگزیده، جلد سوم، روزنامه رسمى جمهورى اسلامى ایران، قوه قضائیه، 1379، ص‏84)

آیت‌الله بروجردی(ره) در ملاقات با رئیس سازمان جهانى مبارزه با الکل فرموده‌‏اند: علت ‏حرام بودن شرب خمر، مسکر بودن آن و زوال عقل است و وقتى عقل زایل شد، تکلیف هم ساقط مى‌‏شود و انسان به مرحله حیوانى سقوط مى‏‌کند



و این آثار به‌عینه و بلکه شدیدتر در مواد مخدر هم وجود دارد. از این رو استعمال آنها نیز مانند استعمال مسکرات حرام است.
مرحوم شهید مطهرى در این باره مى‏‌فرماید:

«در زمان شارع(وقتی احکام آمد) تریاک و اعتیاد به آن وجود نداشته و ما در ادله نقلیه(روایات) دلیل خاصى درباره تریاک نداریم اما به دلایل حسى و تجربى زیانها و مفاسد اعتیاد به تریاک محرز شده، پس در اینجا با عقل و علم خود به یک ملاک یعنى یک مفسده لازم الاحتراز(دوری کردن) در زمینه تریاک دست‏یافته‏ایم. و ما به حکم این که مى‌‏دانیم چیزى که براى بشر مضر باشد و مفسده داشته باشد از نظر شرعى حرام است‏، حکم مى‏‌کنیم که اعتیاد به تریاک حرام است و اگر ثابت ‏شود که سیگار سرطان‏زا است‏ یک مجتهد به حکم عقل حکم مى‏‌کند که سیگار شرعا حرام است.(شهید مطهرى، آشنائى با علوم اسلامى، اصول فقه،ج‏3،ص‏52)

کلمه مخدر در لغت ‏به معناى تخدیرکننده و به وجودآورنده ضعف و سستى است و به ماده‏اى اطلاق مى‌‏شود که باعث کسالت، سستى، از خودبیگانگى، بى‏تفاوتى و احساس لذت کاذب مى‌‏شود و عقل را زایل نموده و قدرت ادراک، آگاهى و تفکر را از انسان مى‏گیرد و او را از حالت عادى و طبیعى خارج کرده و به مرور باعث پیدایش بیماری ‏خطرناکى به نام اعتیاد در او مى‌‏شود.

فردى که به بلا و بیمارى اعتیاد مبتلا مى‌‏شود و در دام آن گرفتار می‌آید، دیگر عقل و تفکر بر رفتار و کردارش حاکم نیست و غیرت و تعصب و اعتقادات سالم خود را از دست مى‌‏دهد و براى به دست‏آوردن مواد مخدر حاضر است دست‏به هر کارى بزند و حتى به چیزى جز مواد مخدر فکر نمى‏‌کند؛ زیرا فرد معتاد یا در حالت ‏خمارى به سر مى‏برد و یا در حالت نئشگى و احساس لذت کاذب؛ و در هر دو حالت ذلیل و اسیر مواد مخدر است.

مواد مخدر، فرد معتاد را از ذکر و یاد خداوند و بندگى و عبادت باز مى‌‏دارد و او را از درون تهى و پوچ و سرگردان و بى‏هدف مى‏‌کند. با توجه به این اثرات سوء، به نظر مى‏رسد که مواد مخدر و مسکرات در آثار زیانبار، مشترک بوده و داراى یک حکم یعنى حرمت و استفاده نکردن از آن است. احکام شرعى تابع و منبعث از یک سلسله مصالح و مفاسد واقعى است و همه اوامر شرعى ناشى از مصالح لازم الاستیفائى هستند و همه نواهى شرعى از یک مفسده واجب الاحترازى نشات گرفته‏اند و حکمتها و مصلحتها و مفسده‏هاى احکام به گونه‏اى است که اگر عقل انسانى از آنها آگاهى یابد همان حکمى را مى‏‌کند که شرع مقدس کرده است.( برگرفته از آشنائى با علوم اسلامى،مطهری، اصول فقه،ج‏3،ص‏51)

از نظر سازمان بهداشت جهانى مواد مخدر، معناى عامى دارد و شامل تمامى مخدرها، محرک‌ها، توهم‏‌زاها، آرام‏‌بخشها و مسکن‌ها مى‌‏شود و الکل در پایین‌‏ترین طبقه و در ردیف کافئین (قهوه) و نیکوتین قرار دارد



اثبات حکم مواد مخدر مانند مسکرات

در روایاتی علت ‏حرمت مسکرات، آثار زیانبار آنهاست و چون مواد مخدر نیر این آثار زیانبار را دارد مى‏توان براى اثبات حرمت مواد مخدر به آنها تمسک کرد. بعضى از این روایات عبارتند از:

امام موسی کاظم علیه‌السلام می‌فرماید: خداوند خمر را به خاطر نام آن حرام نکرده بلکه آن را به علت آثار و نتایجى که دارد حرام نموده، در نتیجه هر چیزى که داراى آثار خمر باشد حکم خمر را دارد و حرام است.(وسائل‌الشیعه، باب19 از ابواب اشربه محرمه، ج‏17، حدیث اول)

از امام صادق علیه‌السلام سؤال شد که چرا خداوند خمر را حرام کرده؟ حضرت فرمودند: خداوند خمر را به علت آثار سوء و فسادى که دارد حرام نموده است.(وسائل‌الشیعه، باب19 از ابواب اشربه محرمه، ج‏17، حدیث سوم)

مقایسه مسکرات با مواد مخدر

ممکن است کسى اشکال کند مواد مخدر مسکر نیستند در نتیجه حکم آنها را هم ندارند. و از طرفى دلایلى وجود دارد دال بر این که مسکر به عنوان مسکر حرام است و علت‏ حرمت‏ خمر مسکریت و مست‌کننده بودن آن است، در نتیجه عنوان مسکریت دخیل در حکم است و تعدى از آن به مواد مخدر نیازمند دلیل است و چنین دلیلى وجود ندارد.(سید محمدباقر صدر، ماوراء الفقه،ج‏7، صص‏220- 216)

پاسخ این است که مواد مخدر هم داراى مراتبى از سکر و مستی هستند و به همین دلیل مى‏توان آنها را از مسکرات محسوب نمود؛ زیرا این مواد نیز همانند مسکرات، موجب نوعى سکر و اختلال حواس و عدم قدرت بر حفظ تعادل و پیدایش نشاط کاذب مى‌‏شوند، امروزه از نظر علمى ثابت‏شده که همه اقسام مواد مخدر بر سلسله اعصاب مرکزى اثر گذاشته و حالت غیر طبیعى و احساس‌هاى کاذب و بى‏ادراکى براى انسان به وجود می‌آورند، از نظر سازمان بهداشت جهانى مواد مخدر علاوه بر معناى خاص، معناى عامى نیز دارد و شامل تمامى مخدرها، محرکها، توهم‏زاها، آرام‏بخشها و مسکنها مى‌‏شود و الکل در پایین‏ترین طبقه و در ردیف کافئین (قهوه) و نیکوتین قرار دارد (سیدحسن اسعدى، پیشین، ص‏84) و این بیانگر این نکته است که مواد مخدر به معناى خاص آن سکرآورتر و زیانبارتر است و باید به طریق اولى حرام باشد.

درست است که مواد مخدر ‌به‌عنوان خمر به حساب نمی‌آیند، چون جامدند، ولى حکم حرمت استعمال و خرید و فروش شامل همه مسکرات مى‌‏شود چه مایع باشند و چه جامد. و مواد مخدر هم مسکر هستند. از پیامبر اکرم صلى‌الله‌علیه‌وآله روایتى نقل شده که: ألا إنَّ كُلَّ مُسكِرٍ حَرامٌ، و كُلَّ مُخَدِّرٍ حَرامٌ، و ما أسكَرَ كثیرهُ حَرامٌ قَلیلُهُ، و ما خَمَّرَ العَقلَ فَهُوَ حَرامٌ(کنزالعمال، ح13273)؛ بدانید هر مست كننده‌اى حرام است، هر ماده تخدیرگرى حرام است، و آنچه بسیارش مست كند، اندك آن نیز حرام است، و آنچه عقل را زایل مى‌كند، حرام است.

پس این فرمایش رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله اطلاق دارد و شامل مسکرات جامد هم مى‌‏شود.

فردى که به بلا و بیمارى اعتیاد مبتلا مى‌‏شود و در دام آن گرفتار می‌آید، دیگر عقل و تفکر بر رفتار و کردارش حاکم نیست و غیرت و تعصب و اعتقادات سالم خود را از دست مى‌‏دهد و براى به دست‏آوردن مواد مخدر حاضر است دست‏به هر کارى بزند




قاعده لاضرر و لاضرار فى‏‌الاسلام

این قاعده یکى از مهمترین و بنیادى‏ترین قواعد فقهى است که در بیشتر ابواب فقهى مورد استناد قرار مى‏گیرد و حتى مستند بسیارى از احکام، فقط همین قاعده است.(مکارم شیرازى، القواعد الفقهیه،ج‏1،ص‏28) مرحوم سید ابوالحسن اصفهانى در کتاب وسیلة النجاة و بسیارى از مراجع و فقها با استناد به همین دلیل به حرمت استعمال مواد مخدر حکم نموده‏اند. بر اساس این قاعده هر چیزى که ضرر فاحش دارد حرام مى‏باشد و مشمول آیه شریفه «و لاتلقوا بایدیکم الى التهلکة‏» است. امام جعفر صادق علیه‌السلام مى‏‌فرماید: «كُلُّ شَیْءٍ تَكُونُ فِیهِ اَلْمَضَرَّةُ عَلَى اَلْإِنْسَانِ فِی بَدَنِهِ فَحَرَامٌ أَكْلُهُ إِلاَّ فِی حَالِ اَلضَّرُورَةِ» (تحف‌العقول، ج۱، ص۳۳۷)؛ هر چیزى که به بدن انسان ضرر برساند، خوردنش حرام است مگر در حال ضرورت.

در نتیجه انسان نباید عملی که برایش ضرر فاحش دارد را انجام دهد. امروزه با توجه به تجربیات و کشفیات علمى بشر تردیدى وجود ندارد که برخى از مواد مخدر ضرر شدید و قابل ملاحظه‏اى از نظر روحى و جسمى بر فرد و جامعه دارند و باعث ورود خسارت‌هاى شدید اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى مى‌‏شوند، و متاسفانه همه جوامع انسانى به نحوى با مساله مواد مخدر و آثار زیانبار آن درگیر هستند. بر اساس آیه 195 سوره بقره که می‌فرماید وَلَا تُلْقُوا بِأَیْدِیكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ؛ خود را به مهلکه و خطر در نیفکنید؛ انسان حق ندارد خود را وارد وادی کند که مملو از مضرات فردی و اجتماعی است. تهلکه، به معناى هلاکت و نابودى و شکست است و بر اساس این آیه شریفه، انسان باید از اسباب هلاکت و نابودى بپرهیزد. و برکسی پنهان نیست که استفاده از مواد مخدر از مصادیق بارز هلاکت و نابودی تدریجی است. مواد مخدر، سم خطرناکی است که به تدریج وارد بدن شده و در نهایت نابودی او را در پی دارد. (تفسیر المیزان،ج‏1، ص‏64)

مواد مخدّر از دیدگاه مراجع و فقیهان

فقها و علما به دلیل زیان‌های جسمی، عقلی، اجتماعی و خانوادگی بسیار مواد مخدّر، آن را تحریم کرده و فتاوایی درباره آن صادر نموده‌اند. در این جا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

آیت الله خامنه‌ای: سؤال1403: استعمال مواد مخدّر از قبیل حشیش، تریاک، هروئین، مورفین، مارى جوانا و... بصورت خوردن، نوشیدن، کشیدن، تزریق و یا شیاف، چه حکمى دارد؟

استعمال مواد مخدر و استفاده از آنها با توجه به آثار سوءشان از قبیل ضررهاى شخصى و اجتماعى قابل ملاحظه‏اى که بر استعمال آنها مترتّب مى‌‏شود، حرام است.

آیت‌الله العظمى بروجردى(ره): «همیشه نوشته‌‏ام، مقتضى است مسلمین، بلکه تمامى عقلا خود را از این سموم مهلکه نجات دهند.»(سید حسن اسعدى، مجموعه مقالات برگزیده، جلد سوم، روزنامه رسمى جمهورى اسلامى ایران، قوه قضائیه، ص‏91) و در جاى دیگرى گفته‌اند: «هر چیزى که عقل را زایل مى‏‌کند در اسلام حرام است.»(به نقل از سید حسن اسعدى، مجموعه مقالات برگزیده، جلد سوم، روزنامه رسمى جمهورى اسلامى ایران، قوه قضائیه، ص‏91)

امام خمینی: ‎‏‏‏استعمال دخانیات (سیگار، چپق، پیپ، قلیان، تریاک، حشیش، هروئین و غیره)‏‎ ‎‏چه حکمی دارد؟‏‏‏(سؤال 9146) ‏ 

‏‏ استعمال حشیش و هروئین و اعتیاد به تریاک، جایز نیست و‏‎ ‎‏در بقیه، بهتر است نکشند.‏

‏آیت الله فاضل لنکرانى: «استعمال مواد مخدر از این جهت که ضرر مهم بر جسم و جان انسان وارد مى‏‌کند و همه امور متعارف و طبیعى فردى و اجتماعى را مختل مى‏‌کند و نیز موجب بازداشتن از انجام واجبات و امور دینى است و همینطور به جهت ‏سایر مفاسدى که دارد به هیچ وجه جایز نیست.(سید حسن اسعدى، مجموعه مقالات برگزیده، جلد سوم، روزنامه رسمى جمهورى اسلامى ایران، قوه قضائیه، ص‏93)

انسان نباید عملی که برایش ضرر فاحش دارد را انجام دهد. با توجه به تجربیات و کشفیات علمى بشر تردیدى وجود ندارد که مواد مخدر ضرر شدید و قابل ملاحظه‏اى از نظر روحى و جسمى بر فرد و جامعه دارند و باعث ورود خسارت‌هاى شدید اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى مى‌‏شوند



آیت الله مکارم شیرازى: «مواد مخدر به هر شکل و هر صورت، استعمالش حرام است و تمام کسانى هم که دست‏اندرکار پخش و گسترش آن به هر نحو باشند کار آنها حرام است، معاملاتش نیز قطعا حرام است. کشت مواد مخدر در شرایط فعلى حرام است، همچنین همه دست‏اندرکاران آن کارهایشان حرام است. و در واقع شبیه آن چیزى است که پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله در باره شراب مى‏‌فرماید که خداوند ده طایفه را در رابطه با شراب لعن کرده است ‏یعنى از رحمت ‏خودش دور ساخته، مواد مخدر هم عینا همان است و بلکه بدتر مى‏باشد، و اگر چنین شرایطى در صدر اسلام بود و آیات قرآن نازل مى‏شد به یقین آیاتى شدیدتر در باره مواد مخدر نازل مى‏شد، ولى از اصولى که در فقه اسلامى داریم این حکم به خوبى روشن مى‌‏شود. استعمال مواد مخدر از محرمات مسلمه است و ضررهاى مادى و معنوى و اجتماعى و اقتصادى آن بر هیچ عاقلى پوشیده نیست و از همه بدتر این که مواد مخدر به صورت یکى از ابزارهاى مخرب استعمارى در آمده است‏.»(سید حسن اسعدى، مجموعه مقالات برگزیده، جلد سوم، روزنامه رسمى جمهورى اسلامى ایران، قوه قضائیه، ص‏95)

آیت الله صافى گلپایگانى: «ضرر این سموم مهلک و خطرات خانمان‌سوز آن، براى دین و ایمان و شرف و استقلال و سلامت روح و جسم و همه شؤون جامعه از واضحات است. هر عمل و معامله و حمل و نقلى که موجب سلب مصونیت جامعه اسلامى از خطر ابتلاى افراد به اعتیاد به این سموم گردد مؤکدا حرام است، و نهى از منکر و جلوگیرى از آن علاوه بر این که از وظایف مستقیم حکومت است، ‏بر همگان نیز طبق ضوابط شرعى واجب است و همه باید هم‏آهنگ از این منکر و سایر منکرات که موجب فساد و تباهى اخلاق اسلامى جامعه است جلوگیرى نمایند.»(لطف الله صافى گلپایگانى، جامع الاحکام،ج‏2، ص‏187)  

آیت الله العظمی سیستانی: استعمال تریاک و مشتقات آن و همه مواد مخدر در صورتى که موجب ضرر مهمى باشد حرام است چه ضرر آن ناشى از مصرف زیاد باشد و چه از جهت اعتیاد. بلکه استعمال آن در هیچ حال به احتیاط واجب جایز نیست، مگر این که براى معالجه و مانند آن ضرورى باشد که به مقدار ضرورت استعمال آن مجاز است.

آیت الله بهجت: «اعتیاد به مواد مخدّر، حرام است، ضررخیز و مرض‌آور است. مصرف هروئین و نظایر آن نیز حرام است و اعتیاد به تریاک هم جایز نمی‌باشد و احتراز (و دوری از آنها) لازم است و غیر از آنها مثل سیگار، بستگی به مراتب ضرر آن دارد؛ یعنی اگر ضرر و زیان قابل توجه داشته باشد حرام خواهد بود.»

آیت الله سبحانی: «بنابر فتوای صریح آیة الله العظمی بروجردی که کشیدن تریاک را حرام دانسته اند، من هم آن را حرام می دانم، چرا که هر چیزی که یک نوع تخدیر در آن باشد حرام است. سیگار تخدیر دارد، تریاک، مواد مخدّر است، هروئین مخدّر می باشد و بالاتر از همه، این ضررها عقل را نابود می‌کند و برای جسم و جان مضرّ می‌باشد.»

بنابر این از آنجایی‌که مواد مخدری به نام گل هم شرایط و تاثیراتی مانند دیگر مواد مخدر را بر روی انسان می‌گذارد، استفاده‌اش حرام می‌باشد و استثنایی ندارد.