سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017

شعر ما را از زیر آوار تکرار بیرون ‌می‌کشد

ذهنیت شاعرانه استاد محمدی گفت‌وگوی حاضر را نیز به شعر نزدیک کرده است. این گفت‌وگو را از دست ندهید.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

رضا محمدی

رضا محمدی شاعر است. شاعر است، معلم و مترجم. استاد محمدی در سال 1337 در اردستان به دنیا آمده و تا به امروز قریب به سه دهه است که آثاری در حوزه شعر و  نثر منتشر کرده. ذهنیت شاعرانه او پاره‌ای از گفت‌وگوی حاضر را نیز به شعر نزدیک کرده است. می‌گوید: اما اینکه فرمودید از کارنامه ادبی خودم صحبت کنم، گویی کارنامه برایم تعکیس انباشتگی، اظهار، حجم وتراکم و به چشم نشستن است. بدون اینکه بخواهم سرسری بگذرم، شاید بتوان سری تکان داد و گذشت.تصور کنید وقتی کولی‌ها در هند به هنگام خدا حافظی درحال دست تکان دادن با اقوام خود به امید باز گشت بودند،  یا بردگان در آفریقا روی عرشه کشتی هنگامی که عازم آمریکای بی‌بازگشت بودند چه طعمی داشت؟"

 در بدو امر لطفا از خودتان بگویید. از کارنامه ادبی‌تان واینکه شعرهاتان کی نوشته شد و اولین دفتر شعر چه وقت منتشر شد؟

سهمی از پاسخ به سوالات مطرح شده برایم ساده است . 1337 در اردستان به دنیا آمدم .شهری که آسمان و بیابان را برای وسعت نگاه و چشم انداز خالی خلوت  به روشنی عیان  می‌سازد. همینطور قداست آب و جوی وقنات و کوچه باغ و صبوری و ژرف اندیشی، امکانات طبیعی و انسانی آن به شمار می روند. اگر تعبیر "بروک فیلد " را بپذیریم که می گوید انسان در محیط جغرافیایی یعنی کار و آثار او ، می توان گفت آثار فرهنگی اردستان دستمایه و زمینه خوبی برای هنر اندیشیدن است .

 سی وهفت سال به کار آموزش اشتغال داشته‌ام. پیوندی بیست ساله با دانش آموزان تیز هوش و توآمان و بیست و هفت سال در دانشگاه‌های مختلف وبیش از همه با مرکز تربیت معلم و دانشگاه فرهنگیان ومراکز ضمن خدمت مربوط به سازمان‌ها و شهرداری مسیر کلی شغلی اینجانب را می‌آفرینند.

 به این نکات اشاره کردم تا به زمینه‌های نادر و سحر انگیز همگان اشاره کنیم. ایستادن در صف وراثت ، تبدیل و تبدل ، حلقه‌های وصال درامتداد یک روند قرار دارند و گاه به شکل فرم ها درمی‌آیند. مامحصول فرایند و انتخاب‌های خود آگاه خویشتن هستیم.

 اما اینکه فرمودید از کارنامه ادبی خودم صحبت کنم، گویی کارنامه برایم تعکیس انباشتگی، اظهار ، حجم وتراکم و به چشم نشستن است. بدون اینکه بخواهم سرسری بگذرم، شاید بتوان سری تکان داد و گذشت. تصور کنید وقتی کولی‌ها در هند به هنگام خداحافظی درحال دست تکان دادن با اقوام خود به امید باز گشت بودند،  یا بردگان در آفریقا روی عرشه کشتی هنگامی که عازم آمریکای بی بازگشت بودند چه طعمی داشت؟ همین طور خداحافظی شیرین در آستانه درب منزل با میهمانانی که به شما لذت لحظات عمیقی را بخشیده اند چه وضعیتی را تداعی می سازد؟  روزی در کتاب "قطره‌های باران" (نشر روزگار، 1387 ) نوشتم من سوگوار کلماتی هستم که همراه وهمدل بودند و نتوانستند در 200 صفحه "قطره‌های باران" بمانند و حذف شدند. وقتی جبران خلیل جبران در کتاب اشکی و لبخندی می گوید من اشک های خود را با لبخندهای شما عوض نمی کنم ، اشارت های مفیدی هستند بر این نکته که همیشه سهم ناگفته ها نسبت به آنچه با ذوق زدگی مطرح می کنیم به گمانم اعتبار بیشتری دارند. بادا آنچه در ما ذخیره می شود روزی محصول خود را ببار آورد.

امیدوارم به وادی این سوال که شعرهاتان کی نوشته شد پا نهاده باشم "وادی " در علم جغرافیا ، که رشته تحصیلی دانشگاهی من است به معنی دره های خوش آب وهوا در مناطق خشک است ،مانند قمصر وقهرود در کاشان . ابیانه در نطنز و طزرجان در بافت وشیرکوه یزد . در روستای بندآستانه وادی محصور در قسمت کوهستانی اردستان قدم به خاک نهادم . تجربه های زیست شده در دوران کودکی و نوجوانی همچون امید به چهارجهت جغرافیایی و عطر پیراهن یوسف الهام بخش مواردی هستند که همیشه پیوند وبودن با طبیعت و عشق به ادبیات را تغذیه نموده‌اند.به صورتی که  همیشه موقع نوشتن انشاء سفر وثانیه‌های ژرفی را تجربه می‌کردم.

 این عبارات در کتاب "قطره‌های باران" به این ریشه ها اشاره دارند .

درخلوتی که پراز امکان وشروع بود من دوست داشتن را تجربه کردم . عطر پیراهن یوسف نمی‌میرد ، انتهای جاده خیال بی خیالی نیست .یا جملاتی از این جنس :

دراین صبح دل انگیز سحر خیزی باغ و پرنده زیبا بود . نسیمی چاشنی بود. طراوت ،علفزارو چمنزاررا آراسته بود . خورشید آرام آرام بالا می آمد تا حوصله را از چشم استراحت نرباید و پرنده ای وزن را از دوش شاخه بر می داشت تا اعتماد را بالاتر ببرد.

و اما اینکه پرسیدید اولین دفتر شعر را چه موقع به چاپ رساندم؟ این کار را به صورت مستقل انجام ندادم .بلکه درکتاب "زمان وزندگی" که درسال 1381 به چاپ رسید این شیوه را برای انتقال مطالب ضروری و تحلیلی "زمان و زندگی" که بار معنایی پیچیده ای دارند به کار بردم.

شما در بعضی کتاب هاتان که هیأت دفتر شعر دارند به فرم شعر وفا دار نبوده اید. گاه شعری با تقطیع های معمول وبه شکل شعر نوشته‌اید و گاه چیزی شبیه نثر یا قطعات منثور . برای نمونه می‌توان به کتاب زمان وزندگی یا کتاب "آینه و نگاه "اشاره کرد. فلسفه این تفرق چیست؟

فکر می‌کنم  در شعر، روزمرگی پاپس می‌کشد یا به تعبیری این شعر است که ما را از زیر آوار تکرار بیرون ‌می‌کشد و طراوت می‌بخشد. شعر، شعله بیداری جنبه های ناهشیار، درون گری و نا خودآگاه ماست و پیوندی حسی را به ما ارزانی می دارد. در حالیکه حواس چندگانه و لامسه ما به اندازه کافی و درجات مختلف به این رخداد خوشامد می گویند. آنچه درما دفن شده مسیحای شاعرانه می طلبد دراین احیا و بازخوانی ممکن است کسی حافظ شود که فیض روح القدس با او دمساز بوده است.  اما برای مسیحا شدن راه آسان نیست. از این رو مسیر شعر و اظهار پیرامون شعر ونثر تا این حد راز آلود شده تا برای زبان گشایی از این راز آلودگی کتابی همچون موسیقی شعر استاد فرزانه دکتر شفیعی کدکنی با احتیاط و مکرر ورق خورند و باز خوانی شوند.

 متن شاعرانه رابطه رابطه هاست . می‌تواند نظام های فکری را پیوند بخشد و به طفره زنی در بحث پایان دهد. از این رو در دو کتاب" زمان و زندگی " و" آینه و نگاه"هریک از بحث های متن را پیرامون زمان درکتاب اول و خود رهبری در کتاب دوم به زبان شاعرانه پیوند زنده ام.  این ترکیب همانند تلفیق میان دو نیمکره چپ و راست مغز و توانمندی های آن یکپارچگی بهتری را نشان می دهد تا از چانه زنی تحلیلی روی یک بحث (به کمک نیمکره چپ مغز)  به راه میان بر ، تلفیقی و تخیل گرا (توانمندی نیمکره راست) رهنمون شویم.  در حقیقت تماشای یک  بحث با دوچشم برای بنای یک تصویر ومعناست. دراین حالت محور بحث از این و آن و انتخاب در نثر با روایت ترکیب و سنتز در شعر پروبال می‌گیرد. همانطور که این حال و هوا به صورت واقعی در مغز زمینه دارد ، ممکن است کسی کتاب را بخواند و انتخاب او متن تحلیلی باشد و فردی  در نظام های همزمانی شعر به نتیجه بهتری برسد . ویا هردو . این انتخاب در متن زندگی ما نهفته است و به عبارتی دست ساخته  نیست. وچون از کلمه ی گاه استفاده نمودید باید بگویم به این صورت نیست. بلکه بعد از هرموضوع تحلیلی وشاید به تعبیر دوستی" یک خستگی قشنگ"، شما یک الگوی جانشین را با روایت و زبان شعر دارید که سایه سنگین استدلال از روی آن برداشته می‌شود و می تواند به منزله مکث، سکوت و تحریک ذوق ناهمواری متن قبل راهمچون مه یا ابر بپوشاند. فکر می کنم ما همه لحظات سکوت قبل از باران، تیرگی ابرآلودگی را بسیار دوست داریم . به ویژه که در کشوری همانند ایران با شرایط غالب خشک این باورعمیق است. کارکرد شاعرانه ، نشانه ها را حیات می‌بخشد و حیات آن ها را به اعماق روان می آورد. نشانه ها از اشارت دور وآنجا به درون و اینجا می رسند.
کتاب

شما می دانید که زبان شاعرانه محصول پیوند و گفتگو از طریق خود با خود است وبرای بازگشایی این زبان گویی معبرها بیرونی اند و گاه بیرون و دیگری را خطاب قرار می دهیم . اما مشاهده گر و مشاهده شونده یک جا حاضرند. درشعر است که می توان تمام اجتماع را حاضر نمود. اما صحنه این حضور "خود" است .کتاب آینه و نگاه که در سال 1386 و توسط نشر روزگار به چاپ رسید با این سرشت رودررویی می کند. به تعبیر جبران خلیل جبران ، روح را دیدم که برگذرگاه من می رفت .

بدنیست به عنوان نمونه  قسمتی ازقطعه " معشوق" درکتاب آینه و نگاه ،را مورد اشاره قرار دهم .        

آنقدرزیادی

که جای پایت همه جایی است .

ونامت آنقدر آشکار

که بار هرواژه‌ای

وقتی می‌گویم ای محبوب!

قلبم آهنگ گام هایت را می نوازد

تو آن معشوقی که قبل از خواندن آمده ای

توحقیقتی

آشکارتر از هرچیز به لفافه های پنهان زندگی

ای صبور!

صبرت تاکی ؟

کجا؟

وچه اندازه است؟

و حد جنون عاشقی که پیوسته ترا می خواند

وهمزمان دست معشوق را رها می کند

تا کی وتا کجا؟

درکتاب "زمان وزندگی"،  حلقه‌های بازخوردی انسان گرایی ، طبیعت گرایی و تکامل گرایی به هم خوراک می رسانند . محتوای کتاب به نثر تشریح شده اما همرا با هر موضوع در قالب ارتباط ومعطوف به مراجعه مجدد به بافت مطالب، از زبان شعر برای ایجاد فکری کانونی و مسلط استفاده شده است .

اگر سؤال شود که زمان چیست ؟ در قطعه "فاصله " زمان و زندگی بدینگونه آمده است:

زمان "پویش ذهن "  و جوشش فکر است .

این کهنه کار

در میان قبل و بعدمان کاشته است

واز درک یک لیوان آب دورمان می سازد .

به چشم او زندگی ،

آهی است که به دوش کشیده می شود

وسرابی است که حقیقت آن روزی نوشته می شود

وآه و سراب

ما و جرعه ای آب

زمان چیزی است که از فاصله ، حرکت و پویش ذهن خلق می‌شود و بار فلسفی دارد. اما زیستن در آنات زمان و پیوند با طبیعت ،از طریق همین خرده ریزهای پیرامون که امروزه در متن زندگی گم شده اند ، تصویر می‌شوند. کتاب "زمان و زندگی" و بسیار بیشتر از آن کتاب قطره‌های باران به این سرا سفر کرده‌اند.

مثلا در قطعه طراوت در کتاب زمان و زندگی چنیین آمده است که:

حس بلند همبستگی و تعامل

در گفتگوی مرغان، تبلوری دیگر دارد.

اشاره‌ها ، زمزمه‌ها، جیک جیک‌ها ، قار قارها

وزمان سنج طبیعی هدهد

که با ریتم گوشنواز ، خوش نوا

وبا ز هم با فاصله

تکرارها و پیوند آواها

و گنجشکانی که نرم و ریز

مدام و یکریز

به طراوت لحظه‌ها نم می‌زنند.

...

    آنچه که در فاصله زمان می‌سازد و از منظر گذشته گرایی و آه و حسرت از یک طرف وبا تخیل وسراب دررابطه با آینده از طرف دیگر، شکنندگی می‌آفریند، در طراوت لحظه‌ها و زندگی یا انطباق زیست جهان درون با بیرون دریگانگی  تبدیل به اصالت زندگی می شود.

  بااین تشریح ، امید که توانسته باشم پیوندهای درونی مباحث وتصویری از زمان، زندگی و خود را نشان داده باشم.   

  از شعرهای منتشر شده شما در دهه 80 کتاب " رؤیت بی فاصله " را می توان منسجم ترین کتاب توصیف کرد . دراین کتاب شما شاعری با ویژگی مشخص هستید. شعرهایتان را می توان ذیل یک طبقه بررسی کرد و از حیث بوطیقایی به طرز مشخصی کاوید .خود شما چطور فکر می کنید؟

کتاب "رؤیت بی فاصله " محصول شعری دو کتا ب قبل است شامل سه دفتر :

دفتر اول رؤیت

دفتر دوم بی فاصله

دفتر سوم عشق

همانطور که ملاحظه می فرمائید رؤیت بی فاصله معادل :عشق" است ولی درعنوان کتاب با اظهار دفتراول و دوم پنهان شده. ازدید این کتاب عشق یعنی رؤیت بی فاصله .  البته روی جلد کتاب به اشتباه در چاپ به جای رؤیت آمده است "رویت بی‌فاصله " که چون به معنای نگاه متناظر بود خیلی بیگانه نبود .اما آنچه درکلمه رؤیت مدنظر است جهان‌شمول‌تر و عمیق‌تر است .

می بینید که  کتاب "آینه و نگاه" درتبیین و تفسیر انگشت اشاره برای دفتر "رؤیت" قابل مطالعه است  وکتاب "زمان وزندگی " راهنما برای دفتر " بی فاصله" است .  کتاب مورد بحث ،  مناسبات ، حالات و یا حال و هوای عشق را به دوش می کشد و مورد باز گشایی قرار می دهد.فکر می کنم کلمه بوطیقا نیزحامل  برداشت های ادبی ، هنر وشعر باشد . این زمینه ها را می پذیرم و می توانم بگویم  کتاب "هنر فکر کردن " از ارنست دیمنه ترجمه آقای رفیعی مهرآبادی می تواند به درک این تلفیق ها کمک کند.

جناب محمدی شما در پاره‌ای از شعرهاتان شاعری با زبانی پیش بینی نشده هستید که البته همین کم کم می تواند به عنصری ثابت در کلام شما تبدیل شود. شما ازکلماتی استفاده می کنید که دردایره واژگان ادبی و حتی آرکائیک قرار می‌گیرند ودرست بعد از چند کلمه ، واژه یا تعبیری محاوره و آرگو به کار می گیرید مثلآ در دفتر شعر "رؤیت بی فاصله " ‌نویسید: آسمان به دستیاری خورشید / به همگامی باد/آب را به مراتبی دیگر نشانی می دهد/دریا خود را رها نموده/ خیال خاصی ندارد. این نوعی ترفند است؟ پیش از نگارش به این نوع نوشتار فکر کرده اید؟

 چون همیشه موقیعت پردازش فوق را به یاد دارم می دانم که در آن لحظه یا غروبی که ابرها در آسمان در حال حرکت بودند من به سبک ادبی فکر نمی کردم. بلکه گرد آوری تکه پاره های ابروباران در روانم جان داشتند .

دریا خیال خاصی نداشت . در آسمان رها بود به شکل ابر، به دستیاری باد .و مگر خود خورشید و نور و آسمان چه شکلی دارند؟

گسل ها و شکاف هایی که در این بازی کوانتومی میان دریا و آسمان و ما وجود دارد وبه تعبیر ساده تر تبخیر و میعان همه حس احتمالی وقوع یک عمل اند و ادبیات دستمایه توانمندی است که دستمان را می گیرد تا مثل کودکان زبان بازکنیم وبا طبیعت و با خود حرف بزنیم .

در ادامه همین قطعه آمده است :

این ساده ترین طرح/ وحقیقی ترین دست بیعت است / اقلیم ما ، درون ما / هم کلیدمان ، هم قفل ما / تنگ نفسی هم نفسی است/ من از کوچه تکرارهای همیشه دور می شوم / پای از دوش خود بر می دارم / وبر زمین می گذارم/ با اجازه / می گویم/ لطفأ اگر امکان دارد روی دو ضربدر دو حساب باز نکنید/

فکر نمی کنم در گستره هایی که دراین حالت های بی مرز شکل می گیرند محاوره به چشم آید؟

 می بینیم که گستره بحث از دریا ، زمین و آسمان به اقلیم درون می رسد و محاسبات فرو می ریزد. دیپاک چوپرا می پرسد که ما به جهان آمده ایم یا از جهان آمده ایم . معمول آن این است که بگوئیم به جهان آمده ایم اما با اندیشه بهترپذیرفتنی است که از جهان آمده ایم . همانگونه که در ساختار این قطعه این اشتعال در همه چیز و یگانگی در همه چیز وجود دارد. چون بخارآبی که به قطره ای باران تبدیل می گردد. فکر می کنم  هنگامی که زیست جهان درون و بیرون تلاقی می نمایند ما می توانیم از طریق اقلیم درون تا زمینه های ناهشیار نخستین نگاه به آسمان و ابر وزیبای سکوت قبل از باران پیش برویم . این روحیه می تواند سایه ای نوستالوژیک و آرکائیک داشته باشد. زیرا ناخودآگاه بر زبان و لحن گفتگو مؤثر می افتد . نزول و صعود ، فکر و فهم ، امید و وصل ما را از لب دیرینگی یک طاقچه بر می دارند و چون ابر و مه آزاد می سازند. این قطعه در مسیر آزادسازی فکر حرکت میکند.. بستری که این قطعه یعنی " با یگانه غیر مشروط " از طریق آن به دنیا می آید با معانی "آرگو" هم خوان نیست زیرا از دل یک معمای تاریخی و کورونولوژیک سر بر می آورد وما با  حیات آفرین این معما در گفتگو هستیم ، لذا بار سطحی پنداری ملازم آن نیست .بلکه بر عکس در حلقه های معرفت  ، هست شدگی ما را در عوالم بسیط و گسترده به فکر نشسته است .  جنبه مشروط خالق غیر مشروط به عنوان انسان ،کلام این قطعه است و به این مضمون اشاره دارد که اوضاع و احوال به ما می گویند، بازی کاملا مشروط دیگر بازی نیست. ما با اختیار وارد بازی شده ایم بیش از همه شاید جنبه روانشناختی نویسنده دراین حالات مؤثر باشد.

جناب محمدی گزاره معروفی میان اهل شعر متداول است با این مضمون که شاعران دیوانگان تبعید شده از جهان دیگری هستند .چقدر به این مسأله باوردارید؟

 تحقیقات می‌گویند بشر تا کنون چهار مرحله را زیسته است مرحله غریزی ، احساسی ، منطقی و شهودی . تحقیقات بر سیر تحول تکامل در این چهار مرحله متمرکزند .رفتار انسان اولیه بیشتر بر غریزه تکیه می کند. در حالی که فردی منطقی بر عنصر سوم از تحول . اما گامی که بشر به سمت و سوی شهود برمی دارد، آسان نیست. هر فرد همزمان در وجود خود این زمینه های  سیر و تحول را به  همراه دارد. چه کسی است که بارقه هایی از اشراق را نچشیده باشد؟ انیشتین درتعریف دیوانه می گوید  دیوانه به کسی می گویند که کاری را تکرار می کند و انتظار نتیجه متفاوت دارد. اتفاقاً زبان شاعران زبان معمول و تکرارنیست. از طرف دیگربوبن می گوید: آمیزش با مردمان ضرر بسیار دارد و شاعران در این زمینه هم افراد تابعی محسوب نمی شوند . شعر و شاعری با شعور و شهود همخوان  است . طبیعی است که مردم آنان را دیوانگان تبعیدی بخوانند. اما کسی قدرت تبیعید شاعران را ندارد .این شاعر است  که خود را به جایگاه شعر و شهود می کشاند. او تبیعدی خود خواسته است که از تبعید خود لذت می برد . شعر دمساز شدن عاشقانه  با آهنگ های کلی هستی است . شعر فرمان عشق است . من بهتر می دانم این کلام دانته را درباب نحوه اندیشیدن و نوشتن شاعر جایگزین این قول کنم.

"من همانم که آنگاه که از عشق الهام می گیرم می نویسم و دقیقا چیزی را می نویسم که عشق فرمان داده باشد".               

  این روزها مشغول نوشتن چه کتابی هستید واینکه در انتظار دفتر شعر جدیدی از شما باشیم ؟

در حال ترجمه کتاب ارزشمندی در ارتباط با مدیریت زمان هستم. مدیریت ذهن و زمان موضوعی است که سال‌هاست به آن می‌اندیشیم. خطوط فکری دفتر شعر جدید نیازمند این هستند که به هم برسیم. شعر گفتن عهدی نیست که با خود بسته باشیم.  بلکه تمایلی است درونی واین روزها بسیار مایلم که به سرزمین شعر برگردم سرزمینی که حکم یک قاره را دارد. تنها بودن در یک قاره پهناور مانند هیچکس نبودن و درعین حال با همه بودن.

منبع: هنر آنلاین