سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017

آدابی که امام صادق(ع) در مناظرات رعایت می‌کردند

حضرت امام صادق علیه‌السلام در گفت‌و‌گوهایی خود با گروه‌های مختلف، آنها را با استفاده از واژه ­های مؤدبانه و احترام‌آمیز مخاطب می‌ساخت.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :
مناظرات امام صادق

از آنجاكه سیره معصومان علیهم السلام باید همواره الگوی ما باشد، بر آن شدیم تا به بررسی محور­های مناظره‌های امام صادق علیه السلام با استفاده از متون تاریخی و روایی بپردازیم.

معنای لغوی مناظره

مناظره در ادب فارسی به معنای «جدال كردن»، «با هم بحث كردن»، «با هم سؤال و جواب كردن»، «با هم نظر كردن؛ یعنی فكر كردن در حقیقت و ماهیت چیزی»، «مجادله و نزاع با همدیگر» و نیز «بحث با یكدیگر در حقیقت و ماهیت چیزی»، (دهخدا، 1377: ۱۴: ۲۱۵۶۲) به كار رفته است.

گفت‌و‌گو و نكته‌بینی طرفینی رو در رو

راغب اصفهانی درباره مناظره می‌گوید: مناظره عبارت است از گفت‌و‌گو و نكته‌بینی طرفینی رو در رو، و به میان آوردن هر آنچه به آن معتقد است. او نظر را عبارت از كاوش می‌داند و می‌گوید نظر اعم از قیاس است؛ زیرا هر قیاسی، نظر است، ولی هر نظری، قیاس نیست (راغب اصفهانی، 1362: ۴۹۸).

هدف اصلی مناظره­، رسیدن به حقیقت مسئله است

هدف از مناظره، همیشه «بیان برتری یك طرف بر دیگری» نیست. هدف اصلی مناظره­ های رسمی، رسیدن به حقیقت یك مسئله است؛ بر خلاف مجادله كه هدف از آن، چیرگی بر طرف مقابل است. (شهید ثانی، 1374: ۵۴۷ ـ ۵۵۱).

گفتگویی که در ذهن‌ها ماندنی است

مهم‌ترین فایده مناظره، فایده آموزشی آن است. آموزش دانش‌های گوناگون، دین، عقاید، اخلاق و... . در مناظره از یك‌ سو همه اطلاعات راجع به موضوعی گردآوری می­ شود و از سوی دیگر، با بیان آن منتشر می‌گردد. اهمیت این آموزش­ ها نیز در آن است كه اولاً، چون نتیجه بحث و استدلال است، در ذهن‌ها ماندنی است و ثانیاً به دلیل غیر مستقیم بودن، پذیرفتنی­ تر و جذّاب­ تر است (همان: ۵۴۷ ـ ۵۵۱).

دیدگاه‌های خود را بر یكدیگر عرضه دارید

تاریخ نشان می ­دهد كه تكامل علوم، به ویژه معارف عقلی بشر در پرتو مباحثات علمی و هم‌ اندیشی‌ها تحقق یافته است و ثمره آن، رشد و شكوفایی فرهنگ جوامع مختلف است. در آثار اسلامی نیز بر این امر تأكید شده است؛ تا آنجاكه امام علی علیه السلام فرمودند: «دیدگاه‌های خود را بر یكدیگر عرضه دارید تا رأی صحیح از آن پدید آید».

آداب مناظره

با توجه به اینكه مناظره در روشنگری و بیان احكام دین جایگاه خاصی دارد و شرایط، محل و زمان ویژه‌ای می‌طلبد، هر كس به مناظره می‌پردازد، باید شرایط و آداب آن را رعایت كند. برخی از این آداب بدین قرار است:

1- زندیقی که به امام ایمان آورد
حضرت امام صادق علیه السلام در گفت‌و‌گوهایی خود با گروه‌های مختلف، آنها را با استفاده از واژه ­های مؤدبانه و احترام‌آمیز مخاطب می‌ساخت. مثلاً هنگامی كه زندیقی از مصر برای مناظره با حضرت به مدینه و بعد از آن به مكه آمده بود، حضرت او را چنین خطاب فرمود: «یا اخا اهل مصر؛ ای برادر اهل مصر». نتیجه مناظره وی با امام این بود كه زندیق ایمان آورد و امام نیز یكی از یاران خود، هشام بن حكم را مأمور آموزش آداب و احكام اسلام به او نمود. (طبرسی، 1386: ۲: ۳۳۵)

2- دین‌داری خود را به حساب خدا بگذارید
یكی از ویژگی‌های دیگر مناظره‌های امام صادق علیه السلام اصرار نداشتن بر تغییر عقیده طرف گفت‌و‌گوست. این روش نشان‌دهندة آزاداندیشی و عدم استبداد بوده و اصل را بر روشنگری قرار می‌دهد و نه نتیجه‌گیری. در احادیث از قول امام صادق علیه السلام آمده است: «دین‌داری خود را به حساب خدا بگذارید و نه به حساب مردم. با مردم درباره دین ستیزه نكنید؛ زیرا ستیزه دل را بیمار می‌كند.» (كلینی، 1365: ج1: 475)

3- منظور اهل مناظره نباید به كرسی نشاندن گفتار و نظریه خود باشد
هدف مناظره‌كننده باید رسیدن به حق و یافتن و نمایاندن آن باشد. منظور اهل بحث و مناظره نباید به كرسی نشاندن گفتار و نظریه خود و اظهار حق بودن خویشتن باشد. این‌گونه هدف‌گیری را در بحث و مناظره، جدال و ستیزه می‌نامند (فیض كاشانی، بی‌تا: ۱: ۱۰۰).

4- مناظره با افراد برجسته علمی
مناظره باید با افرادی صورت پذیرد كه دارای استقلال علمی، صاحب‌نظر، برجسته و معروف باشند تا در صورتی كه مناظره‌كننده طالب حق باشد، بتواند از بیاناتشان سودمند گردد (شهیدثانی، 1374: ۵۰۴).

5- آنچه نزد خداست، پایدار و فناناپذیر است
مناظره‌كننده باید خود را «داعی الی اللّه» بداند و پیوسته رسالت هدایتگری و روشنگری را در جهت اعتلای كلمه حق بر دوش خود احساس كند و دانش را با این هدف كه با نابخردان درافتد، با دانشمندان به جدال و ستیزه برخیزد یا نظر مردم را به خود معطوف سازد، فرانگیرد؛ بلكه در گفتارش همان اهدافی باشد كه در پیشگاه خداوند متعال قرار دارد؛ چرا كه آنچه نزد خداست، پایدار و فناناپذیر است (همان: ۵۰۸).

منبع:
مقاله "مناظرات امام صادق علیه السلام"/ علی‌اصغر نوبخت/ شماره 159 مجله اشارات

مشاوره
مشاوره
اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین