تبیان، دستیار زندگی

سرگزشت فقیه و ادیب شیعی ابوالاسود دُؤَلی

ظالم بن عمرو، از بزرگان فقها و محدثان تابعین و از اصحاب حضرت علی (علیه السلام) و به(( دستور و کمک امیرالمومنین علیه اسلام)) پایه گزار علم نحو است.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :
ابوالاسود
ظالم بن عمرو، از بزرگان فقها و محدثان تابعین و از اصحاب حضرت علی (علیه السلام) و به دستور و کمک ایشان(امیرالمومنین) پایه گزار علم نحو بود. وی از طایفه‌ی دئل (به ضم دال و کسر همزه) بود که در نسبت به آن دؤلی (به فتح همزه) گویند. برخی او را از جمله صحابه‌ی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شمرده‌اند و حتی گفته‌اند که در جنگ بدر شرکت داشته است، ولی این ادعا نباید درست باشد. ابوالاسود در قبول ولایت امیر المؤمنین (علیه السلام) و در محبت به آن حضرت و فرزندان او پابرجا بود، در جنگهای جمل و صفین و نهروان در رکاب حضرت امیر (علیه السلام) شرف حضور داشت و در سال چهلم هجرت از سوی آن حضرت والی بصره بود و چون خبر شهادت حضرت امیر (علیه السلام) به بصره رسید، بالای منبر رفت و خطبه‌های سوزناک ایراد کرد. وی در بصره می‌زیست و زیاد ابن ابیه و فرزندش عبیدالله بن زیاد والیان بصره بر او سخت می‌گرفتند. گویند در ایام پیری به فارس سفر کرده است. وی در شهادت امام حسین (علیه السلام) مرثیه‌ای سرود و خواهان تقاص از قاتلان وی شد. وفات او را در سن 85 سالگی در سال 69 نوشته‌اند.
ابوالاسود دؤلی واضع علم نحو بوده است و خود او گفته است: «من حدود آن را از علی بن ابیطالب (علیه السلام) فرا گرفتم که فرمود کلام اسم و فعل و حرف است، اسم خبر از مسمی می‌دهد و فعل خبر از حرکت مسمی و حرف خبر از آنچه که نه اسم است و نه فعل. پس فرمود این سخن را دنبال کن و آنچه به فکرت رسید در آن بیفزای و بدانکه اسماء یا ظاهرند و یا مضمر (ضمیر) و یا نه ظاهرند و نه مضمر و فرق و تفاوت دانشمندان در شناخت آن چیزی است که نه ظاهر است و نه مضمر. من مطالبی جمع کردم و بر او معروض داشتم». ابوالاسود ظاهراً پس از شهادت حضرت علی (علیه السلام) از انتشار نوشته‌های خود- احتمالاً به علل تضییقات سیاسی- امتناع می‌ورزید تا آنکه روزی شنید که کسی آیه‌ی «ان الله بریء من المشرکین و رسوله» را به جای رفع (ضم) لام در رسوله به جر (کسر) لام می‌خواند [که معنی آن بجای آنکه بشود خدا و پیامبرش از مشرکان بیزارند، می‌شد خدا از مشرکان و پیامبرش بیزار است]. ابوالاسود با شنیدن این غلط که موجب کفر است بر آن شد که نوشته‌های خود را منتشر کند و کیفیت وضع «اعراب و اعجام» را به مردمان یاد دهد.
پس از و به ترتیب نصربن عاصم بصری از ابوالاسود و ابو عمروبن العلماء از نصربن عاصم و خلیل بن احمد از ابوعمرو بن العلماء و سیبویه از خلیل بن احمد و اخفش از سیبویه علم نحو را فرا گرفتند.
کتابنامه:
الاغانی، 215/12، انبا الرواة علی انباء النجاة، قفطی، ج1؛ طبقات ابن سعد، 1/7، 70؛ احبار سیرافی، 13-522؛ روضات، 162/4-186؛ دیوان ابی الاسود الدئلی، تحقیق محمد حسین آل یاسین؛ تأسیس الشیعه، 40-68. 

منبع: پایگاه اینترنتی راسخون