سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
بانک شاهی با سرمایه انگلیسی ها با عنوان نخستین بانک در ایران با عنوان ایران و انگلیس در زمان ناصرالدین شاه تاسیس شد و اجازه انتشار اسکناس را داشت.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

تلگراف های ایرانیان روی میز سفیر انگلیس

بانک شاهی با سرمایه انگلیسی ها با عنوان نخستین بانک در ایران با عنوان ایران و انگلیس در زمان ناصرالدین  شاه تاسیس شد و اجازه انتشار اسکناس را داشت.

بخش تاریخ ایران و جهان تبیان
تلگراف های ایرانیان روی میز سفیر انگلیس

مجید تفرشی از اسناد مربوط به ایران در آرشیو های بریتانیا گفت

«همیشه در تاریخ ایران شعار دادیم. 300 سال است بریتانیا با اتاق فکرش به ایران ظلم کرده است. این نکته درستی است اما هیچ وقت به این سوال جواب ندادیم که ما چرا از این ابزار استفاده نکردیم؟»

مجید تفرشی، پژوهشگر تاریخ ایران و سند شناس در نشست «مروری بر اسناد و منابع ناشناخته قاجار در آرشیو ها و مراکز تحقیقاتی بریتانیا» از نگاه های ناقصی گفت که در حوزه اسناد وجود دارد. در این نشست که روز چهارشنبه 17 آذرماه در تالار اجتماعات عمارت ابیض کاخ گلستان برگزار شد، تفرشی با توجه به تجربه همکاری با آرشیوهای بریتانیا این مراکز را معرفی و درباره ویژگی اسناد آن ها سخن گفت.

او پیش از اینکه این مراکز را معرفی کند با اشاره به آشنایی با اسناد داخلی و خارجی از طریق همراهی با ایرج افشار، محمداسماعیل رضوانی و عبدالهادی حائری به برخی اظهارنظرهای غیرکار شناسی پژوهشگران اشاره کرد و آن را مهم ترین مشکل رویکرد پژوهشی به اسناد دانست: «نزدیک به 5 میلیون برگ سند در آرشیو ملی بریتانیا درباره ایران است؛ اسنادی که نظرات مختلفی درباره آن وجود دارد.»

تفرشی به نقل از پژوهشگری که به او گفته بود اسناد انگلیس جعلی و ساخته خود آن ها هستند، گفت: «چطور ممکن است که حدود پنج میلیون سند جعل شود. جعل این اسناد تقریبا غیرممکن است. حتی یک دولت با همه امکاناتش نمی تواند این تعداد سند را جعل کند. این نوع نگاه که این اسناد جعلی است نگاه خام دستانه ای است. حجم اسناد ایرانی آرشیو بریتانیا اعم از اسناد مکتوب و صوتی و تصویری آنقدر زیاد و مهم است که نمی شود آن ها را با چنین استدلال هایی نادیده گرفت.»

این پژوهشگر تاریخی دیده نشدن حجم زیادی از اسناد را یکی دیگر از معضلات جدی پژوهش های تاریخ ایران از سوی محققین داخلی و خارجی دانست: «محققین چه در ایران و چه در خارج از ایران حجم کمی از اسناد را می بینند. پژوهشگران فکر می کنند همه اسناد را دیده اند و به لحاظ تحقیقاتی همه راه ها را رفته اند؛ اما این درست نیست.»

تفرشی برای نمونه به سفرنامه های فرنگی ها به ایران اشاره کرد که در آرشیوهای اروپایی قرار دارند و کمتر کسی به آن ها توجه کرده است. او با بیان اینکه آنچه به عنوان سفرنامه منتشر شده در بهترین حالت یک پنجم حجم سفرنامه هایی نیست که از دوران صفویه تا امروز به ایران پرداخته است، گفت: «متاسفانه دانسته های ما در ابعاد مختلف بسیار ناچیز است و همیشه بخش کوچکی از اسناد دیده شده است.»

30 سال حبس برای اسناد رسمی

تفرشی در بخشی از این نشست با اشاره به نهادهای رسمی نگهداری اسناد در بریتانیا، مهم ترین مراکزی که اسناد مربوط به ایران را نگهداری می کنند از نظر اهمیت و تعداد اسناد به پنج مرکز تقسیم کرد.

نخستین و مهم ترین مرکزی که اسناد ایران را نگهداری می کند آن طور که تفرشی اشاره کرد، آرشیو ملی بریتانیا است که بیشترین تعداد سند درباره ایران را در خود جای داده است: «این آرشیو که مهم ترین مرکز در بریتانیا است، یکی از بزرگترین مجموعه های ایران را دارد. اسناد مربوط به ایران از آغاز قرون چهاردهم و پانزدهم تا دوران کنونی است و اسناد بر اساس قانون آزادسازی اسناد و دسترسی به آن ها در بریتانیا با فاصله 30 سال در اختیار پژوهشگران قرار می گیرد.»

به گفته تفرشی که به طور مستقیم با این مرکز همکاری می کند، دولت انگلیس در حال بازبینی این قانون است و احتمالا به زودی قانون آزادسازی اسناد به 20 سال خواهد رسید.

تفرشی اسناد این آرشیو را چنین تقسیم کرد: «بخش اصلی اسناد آرشیو ملی بریتانیا اسناد مربوط به وزارت امور خارجه است و بعد از آن به وزارت جنگ - که نامش بعد از جنگ جهانی دوم به وزارت دفاع تغییر کرد - در رتبه دوم از حیث تعداد سند قرار دارد. اسناد هیات دولت و اداره نیروی دریایی بریتانیا در رده بعدی قرار دارد. بخشی از اسناد آرشیو ملی بریتانیا هم اسناد سازمان امنیت انگلیس است که شامل سه اداره امنیت داخلی یا    همان MI5 و اداره امنیت خارجی SIS که به غلط MI6 شناخته می شود و سازمان شنود ملی بریتانیاست که البته بخشی از آن در ساختمان بی بی سی قرار دارد. این اداره شنود کلیه مکالمات و برنامه های مربوطه را جمع آوری می کند. اسناد بخش شنود قبلا جنبه امنیتی و سیاسی داشت و حالا بیشتر جنبه تجاری دارد. تا چند سال پیش بسیاری از ایرانیانی که در بخش فارسی بی بی سی مشغول بودند، در این بخش کار می کردند. آرشیوی بسیار غنی هم دارد.»

دیوان مستعمرات از هند تا ایران

دومین مجموعه اسناد ایرانی در بریتانیا که تفرشی به آن اشاره کرد در آرشیو India Office یا    همان دیوان هند است: «این آرشیو ظاهرا نباید ربطی به ایران داشته باشند؛ اما به خاطر اهمیتی که ایران در حفظ هند برای بریتانیا داشت اسناد بسیار مهمی از ایران را می توانید در آن پیدا کنید. دیوان مستعمرات بریتانیا از   همان ابتدای حضور نمایندگان رسمی در ایران شعبه هایی را ایجاد کرد. بعد از استقلال هند آرشیو دیوان هند و وزارت مستعمرات به انگلستان و آرشیو ملی بریتانیا منتقل شد. در سال های جدید تر این آرشیو به کتابخانه ملی بریتانیا منتقل و در یک طبقه مستقل قرار گرفت. حجم اسناد متعلق به ایران در این آرشیو قابل ملاحظه است.»

تفرشی با ابراز تاسف از اینکه از شش سال پیش دولت قطر هزینه پروژه چند فازه دیجیتالیزه کردن و بهره برداری این اسناد را پرداخت کرده است؛ گفت: «این هزینه برای تاریخ سازی و هویت سازی برای خودشان است. متاسفانه غفلت ما و عدم توجه مسئولین موجب این شد که کشورهای حاشیه خلیج فارس بتوانند برای هویت سازی چنین کارهایی انجام دهند. در حال حاضر امارات هم در حال رایزنی با آرشیو ملی بریتانیا است تا هزینه دیجیتال کردن اسنادشان را پرداخت کند.»

او سومین مرکز مهم اسناد بریتانیا را کتابخانه خاورمیانه کالج مرکزی اکسفورد دانست که مجموعه اسناد اهدایی در آن قرار دارد: «در دو مرکز قبلی اسناد اهدایی بسیار کم است. معمولا در انگلستان اسناد اهدایی به آرشیوهای دولتی نمی رود؛ مثلا یکی از مهم ترین مجموعه ها اسناد مربوط به خانم گرترود بل است که به کتابخانه ای در دانشگاه نیوکاسل اهدا شده که محل زندگی خودش بود. مهم ترین مجموعه ای که در کتابخانه خاورمیانه کالج مرکزی آکسفورد نگهداری می شود اسناد سر پرسی سایکس است که به لحاظ نظامی و اجتماعی اسناد مهمی هستند.»

زیر سایه ادوارد براون

تفرشی در ادامه این جلسه چهارمین مجموعه اسناد را - که اسناد بسیار مهمی هستند - در بخش خاورمیانه کمبریج جستجو کرد؛ اسنادی که زیر نام ادوارد بروان مستشرق مشهور بریتانیایی قرار دارد: «ادوارد براون بیشتر اسنادی که در دوران حضورش در ایران گرد آورده بود را به بخش خاورمیانه کمبریج اهدا کرد. مشکل مجموعه این است که بخش زیادی از آن نامنظم است. زمانی من 40 هزار صفحه را ژسبرداری کردم. زمانی نیکلسون فهرست نویسی انجام داد اما باز هم مجموعه ناقص است. در حال حاضر یک خانم ایرانی به اسم یاسمین فقیهی سرپرستی این مجموعه را به عهده گرفته که بسیار علاقه مند است و به نظر می رسد قرار است اتفاقات خوبی در این مجموعه رخ دهد.»

به گفته تفرشی، اسناد ادوارد براون مجموعه بسیار مهم و باارزشی در تاریخ ایران بخصوص در میان سال های 1910-1900 است: «او نسخه نویس های شخصی داشت که در کنار او از نسخ خطی و برخی اسناد مهم یادداشت برداری کرده و یک نسخه آن را نگهداری کردند. براون شبنامه ها و مکاتبات زیادی با مشروطه خواهان داشت و کمک های زیادی به آن ها کرده بود که در این اسناد می توانید ردشان را ببینید. بخشی از این اسناد در کتاب «تاریخ انقلاب ایران» منتشر شده و بخشی در این مجموعه است. براون نامه های زیادی به افراد سر شناس از جمله پیرنیا و دهخدا داشته که در اسنادش هست و تنها بخش کوچکی از آن با عنوان «نامه های براون» منتشر شده است. او حتی مکاتباتی با مورگان شوستر داشته که درددل های شخصی اش بوده است. تلاشش برای لغو قرارداد 1907 و اسناد و نسخ خطی که برای نوشتن تاریخ ادبیات گرد آورده هم در این مجموعه قرار گرفته است.»

مجموعه اسناد بعدی دو مجموعه مهم اقتصادی و سیاسی است که به گفته تفرشی کمتر شناسایی شد و در اختیار پژوهشگران قرار گرفت. این اسناد مربوط به بانک شاهی و اسناد بریتیش پترولیوم است که بعد از جابه جایی این دو مرکز از ایران به انگلستان منتقل شدند و بخش مهمی از تاریخ سیاسی - اجتماعی ایران را در خود حفظ کردند.

بانک شاهی با سرمایه انگلیسی ها با عنوان نخستین بانک در ایران با عنوان ایران و انگلیس در زمان ناصرالدین  شاه تاسیس شد و اجازه انتشار اسکناس را داشت. این بانک بعد در شرق دور با چند موسسه مالی دیگر ادغام شد و به نوعی پدربزرگ بانک مهم HSB است. آرشیو بانک شاهی جزو اسناد خصوصی بود که به هنگ کنگ رفت و بعد از واگذاری هنگ کنگ به چین به لندن برگشت و در مرکز تجاری لندن نگهداری شد. تفرشی استفاده از این اسناد را بسیار سخت اما شدنی دانست.

موسسه نفت ایران و انگلیس یا همان بریتیش پترولیوم (BP) هم مجموعه مهمی از اسناد و مکاتبات و تصویر درباره ایران در حدود 70 سال گردآوری کرد که بعد از ملی شدن صنعت نفت اسنادش به دانشگاه کمبریج منتقل شد. این اسناد آن طور که تفرشی گفت، تا چند سال پیش قابل دسترسی نبود: «چند سال پیش بر اساس این اسناد سه جلد تاریخ شرکت نفت انگلیس نوشته شد که جلد اول کاملا در مورد ایران است و جلد دوم هم بخش مهمی از آن درباره ایران است. این اسناد با توجه به نفوذ این دو شرکت مالی و تجاری در مناسبات سیاسی و اقتصادی بسیار مهم هستند.»

200 سال حضور در چرخه جهانی

تفرشی در بخش دیگری از اظهاراتش با طرح این سوال که چرا اسناد پیش از قاجار در آرشیوهای بریتانیا کم هستند، گفت: «دلیل مهم این است که سال 1800 اولین باری است که ایران وارد چرخه معادلات جهانی می شود. از این دوره است که رفته رفته دیپلمات ها مستقر می شوند و این روند تا کودتای 1299 ادامه دارد. این مجموعه ها راجع به اوضاع اقتصادی ایران است.»

به گفته او اسناد مربوط به ایران به چند دسته تقسیم می شود. اول گزارش های دیپلماتیک است که سفرا و نمایندگان نوشته و برای انگلستان فرستاده اند. در کنار این مجموعه سفرنامه ها و خاطرات است. تعدادی پرونده مهجور هم هست که کمتر پژوهشگران از آن ها خبر دارند.

او مهم ترین اشکال این مجموعه ها را نداشتن فهرست نویسی خوب دانست و معتقد است این مشکل در میان اسنادی که در ایران هست هم وجود دارد.

تفرشی در انتها گزارش سفر سر پرسی سایکس به شمال ایران، گزارش های فارسی زبانان آرشیو بریتانیا، مکاتبات افراد، اعلامیه ها و حتی روزنامه ها از دوره کامل کاغذ اخبار را از مهم ترین اسنادی دانست که در آرشیوهای انگلیسی نگهداری می شود.

او مکاتبات و تلگراف ها را هم بخش دیگری از اسناد دانست که در آرشیو ها قرار دارد و آن طور که او گفت از آنجایی که کنترل تلگراف ایران برای چند سال در دست انگلیسی ها بود یک نسخه از هر تلگرافی که در ایران زده می شد در دفتر سفیر بود.

تفرشی با اشاره به حدود 60 پرونده در مورد امیرکبیر گفت: «گزارش های مربوط به امیرکبیر از زمان حضورش در هیات عذرخواهی تا معاهده ارزنه الروم وجود دارد که بیشتر از 4 هزار سند است.»


منبع: سایت تاریخ ایرانی

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین