وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
سعید رضوی فقیه، روزنامه نگار و دارای دکترای فلسفه از دانشگاه تربیت مدرس است، او معتقد است تاریخ برهنه و غیر آراسته عاشورا از نظر هر مورخ منصفی ماهیت تراژیک دارد.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

سعید رضوی فقیه: ماهیت تراژیک واقعه عاشورا در روایت تاریخی آن عیان است

سعید رضوی فقیه، روزنامه نگار و دارای دکترای فلسفه از دانشگاه تربیت مدرس است، او معتقد است تاریخ برهنه و غیر آراسته عاشورا از نظر هر مورخ منصفی ماهیت تراژیک دارد.

بخش تاریخ و سیره معصومین تبیان
ن

 واقعه عاشورا به مثابه یک واقعه تاریخی ماهیت تراژیک دارد که برای توضیح این موضوع نیازمند یک مقدمه است که در ادامه به توضیح آن می پردازیم.

وی ادامه داد: واقعه عاشورا دارای دو روایت است؛ روایت اول یک گزارش داستانی از عاشورا است که ساخته و پرداخته ذهن داستان سرایان است. بخش مهمی که از داستان عاشورا در این زمان بیان می شود ممکن است یک روایت داستانی و تخیلی از واقعه عاشورا باشد که بر زمینه یک واقعه تاریخی پرداخته شده است و استناد این داستان ها ممکن است استنادات قوی نباشد.
به عنوان مثال وقتی می شنوید که یک نفر به نام راوی وجود دارد که بیان کننده زمزمه های درونی ابوالفضل (ع) در لحظات پایان حیات است، خب این خیلی بعید به نظر می رسد چرا که این راوی که حتی اسمش هم در علم رجال نیامده است، چگونه می توانسته زمزمه درونی را بشنود. بنابراین ما در اینجا بیشتر با یک روایت داستانی مواجهیم تا تاریخی. حقیقتا یک مورخ برای ارائه یک ساختار تاریخی از این حادثه  نمی تواند به همچون روایاتی استناد کند.

رضوی فقیه افزود: روایت دوم، روایت تاریخی است که مورخان شیعه و سنی می خواهند در اختیار مردم قرار دهند و وقایع رخ داده در آن زمان را بر اساس اسناد تاریخی شرح می دهند، که متاسفانه مستندات نزدیک به واقعه ما بسیار کم است. مستندات تاریخی بسیار کمی هست اما در هر صورت آن چه که از این واقعه تاریخی بیان شده است این است که قهرمان این واقعه فرزند دوم امیرالمؤمنین (ع) است و این واقعه در شمال شرقی عراق مابین امام حسین (ع) و یزید ابن معاویه بوده است. هسته سخت تاریخی را می شناسیم اما بسیاری از جزییات تاریخی این حادثه یا برای ما مجهول است یا مورد مناقشه است یا اینکه به سختی قابل تحقیق است ولی به هرحال می توانیم با روش های تحقیق تاریخی به جزییات بیشتری از این حادثه پی ببریم و به تحلیل  و تبیین علمی تری از این حادثه برسیم.

این روزنامه نگار تأکید کرد: این موضوع که واقعه عاشورا را به ۲ روایت تقسیم کردیم غیر از قرائت ها و خوانش های متفاوت از عاشورا است. قرائت به معنا رویکردی نسبت به تحلیل واقعه عاشورا است و یکی از نمونه های قرائت ، قرائت انقلابی واقعه عاشورا است این که امام حسین (ع) به منظور سرنگونی حکومت یزید قیام کرده است، یعنی امام حسین قیام کرده تا به شهادت برسد و اگر نمی تواند حکومت یزید را سرنگون کند حداقل با خون خودش ظلم و ستم و بیداد حکومت یزید را افشا کند تا بعدا توده های ناآگاه جامعه با کشته شدن او به آگاهی برسند و خودشان قیام کنند. این ها قرائت های انقلابی از حادثه عاشوراست.
نمونه دیگری از قرائت ، قرائت تقدیرگرایانه از واقعه عاشورا است، یعنی تقدیر بر این بود که امام حسین (ع) به شهادت برسد.

رضوی فقیه ادامه داد: روایت تاریخی که از واقعه عاشورا داریم عمدتا مربوط می شود به مورخان اهل سنت و مورخانی که گرایش مذهبی خاصی نداشتند و سعی کرده اند یک روایت تاریخی منصفانه از خود ارائه دهند مثل آنچه که در تاریخ یعقوبی یا طبری آمده است.
اما متاسفانه به جز برخی از متقدمین مذهب امامیه مثل مرحوم شیخ مفید بسیاری از کسانی که خواسته اند تاریخ عاشورا را روایت کنند در ورطه روایت های داستانی از عاشورا فرو غلتیده اند که بیشتر با افسانه ها آکنده می شوند و غلو هایی در زمینه حوادث صورت می گیرد که با عقل بشری امکان درک آن وجود ندارد، این ها روایات تاریخی نیستند. روایت تاریخی آن است که مورخان از آن جهت که پایبند به روش های تحقیق تاریخی هستند سعی کرده اند، ارائه دهند.

    حادثه تاریخی عاشورا  یعنی آن هسته سخت تاریخی که بین سنی و شیعه و غیر مسلمان نیز در آن توافق هست خودش یک متن تراژیک هست.


اما وقتی ما می گوییم واقعه عاشورا به مثابه یک واقعه تاریخی ماهیت تراژیک دارد منظور ما چیست؟
وی عنوان کرد: تراژدی یکی از انواع هنرهای نمایشی در یونان باستان بوده است و تعریفی که ارسطو به عنوان اولین معرف تراژدی از خود ارائه داده است براساس تراژدی های یونان باستان بود، اما ارسطو چند ویژگی را برای تراژدی در نظر می گرفت؛ اولین موضوع این که او معتقد بود تراژدی باید در آن عمل باشد و ایفا شود یعنی روی صحنه توسط بازیگران اجرا شود، موضوع دوم، قهرمان داستان باید آموزه ای از خوبی ها و بدی ها باشد و بر اثر نقاط ضعفی که در آن وجود دارد باعث به وجود آمدن یک سری خطاها می شود که سرنوشت او را سرنوشت مصیبت زده ای می کند و قربانی خطاهای خودش می شود.

رضوی فقیه ادامه داد: برخلاف ارسطو می توانیم تعریف عام تری از تراژدی ارائه دهیم و آن هم این است که تراژدی منحصر به هنرهای نمایشی نباشد و می تواند هرگونه روایت را در برگیرد و در قهرمان مثبت تراژدی لزومی ندارد که نقاط ضعف او را بیان کنیم و فاجعه بار بودن نقطه پایانی تراژدی را ناشی از ضعف قهرمان داستان تلقی کنیم.
مثل خطایی که اتللو در نمایشنامه شکسپیر مرتکب می شود که نقاط ضعف او برجسته می شود و به یک فاجعه منجر می شود که عبارتست از حسادت مردانه اش، بی اعتمادی اش نسبت به وفاداری همسرش، و بزرگ شدن این نقطه ضعف در نهایت به یک فاجعه منجر می شود و باعث می شود قهرمان داستان با تمام خوبی هایش از اوج عزت به حضیض ذلت بیفتد.

رضوی فقیه افزود: بنابراین ما می توانیم واقعه عاشورا را خصوصا در روایت تاریخی، یک روایت تراژیک تعریف کنیم بدون این که مصیبت بار بودن نقطه پایانی این داستان را ناشی از نقاط ضعف قهرمان داستان تلقی کنیم و این را نه به عنوان شیعه امام حسین (ع) که به عنوان یک انسان بی َطرف می گویم.

وی ادامه داد: بر این اساس آن تعریفی که می توانیم از تراژدی ارائه دهیم این است که تراژدی عبارت است از جدال بین سرنوشت، جبرهای بیرونی با اراده انسان که ناشی از شخصیت انسان است.
شخصیت در ادبیات داستانی عنصر مهمی است. همان شخصیتی که در روانشناسی ازش بحث می شود به عنوان جوهری که منشا رفتارهای مشخصی است در ادبیات داستانی هم به عنوان کنشگر اصلی مطرح می شود. همین شخصیتی که براساس خصوصیات و خلقیات خودش اعمال و رفتار خاصی ازش سر می زند و هرچه که بین آن کردار ها و این شخصیت تناسب بیشتری برقرار باشد طبیعتا قدرت نمایی نویسنده بیشتر و کام لتر خواهد بود. ما باید ببینیم که شخص در این داستان چه کاراکتری دارد که بتوانیم کنش هایش را پیش بینی کنیم. کشمکش بین این شخصیت (در ادبیات داستانی و روانشناسی) با شرایط بیرونی که خارج از اراده شخص اتفاق می افتد ممکن است در یک جایی به یک فاجعه و یک سرنوشت مصیبت بار تبدیل شود و به اصطلاح یک تراژدی بیافریند.
البته این که یک حادثه ای یک تراژدی باشد فقط به این بستگی ندارد که آن حادثه یک حادثه سوزناک باشد، یک تصادف جاده ای که منجر به مرگ ده ها نفر می شود لزوما یک تراژدی نیست وسقوط یک هواپیما هم همین طور. بلکه چینش عناصر داستان به نحوی که هر حادثه علت ضروری برای وقوع حادثه ای دیگر باشد به نحوی که امکان تغییر سرنوشت وجود نداشته باشد و خواننده هر لحظه انتظار یک داستان سوزناک را داشته باشد و قلبش دچار هول و هراس شود، این یک اثر تراژیک است.

رضوی فقیه درادامه تصریح کرد: بسیاری از روایاتی که از کربلا در این هزار و اندی سال نگاشته شده همه روایات داستانی و تراژیک بوده اند. بعضی ضعیف و بعضی قوی.
حادثه تاریخی عاشورا  یعنی آن هسته سخت تاریخی که بین سنی و شیعه و غیر مسلمان نیز در آن توافق هست خودش یک متن تراژیک هست. یعنی می بینید که یک اثر ادبی تراژیک هست که در کمال هنرنمایی ادبی ارائه می شود بدون اینکه در آن دست ببریم.

    قطعا وجود شریف امام حسین (ع)  از وجود پیامبر (ص) بزرگ تر نبوده ولی چرا این اتفاقات برای رحلت پیامبر نمی افتد؟ این حادثه در خودش عناصری از تراژدی دارد که باعث ماندگاری عاشورا شده است.

رضوی فقیه عنوان کرد: به نظر بنده راز ماندگاری حادثه عاشورا دقیقا همین نکته است که برخلاف بسیاری از حوادث مصیبت باری که در تاریخ اسلام رخ داده است عناصر یک اثر تراژیک در همین واقعه تاریخی به نحوی کنار هم قرار گرفته اند که اجازه فراموش شدن این واقعه را نمی دهد و هربار هر انسانی که حتی تعلقات فرقه ای و مذهبی هم نداشته باشد این داستان و تاریخ برهنه ی غیر آراسته اش را مطالعه می کند دچار رقت قلب می شود.
مثل داستان رستم و سهراب که در داستان بودن خودش اثری تراژیک و ماندگار است. یعنی هربار که داستان رستم و سهراب را می خوانید دغدغه این را دارید که آیا می شود به نحوی یکی از آنان از هویت طرف مقابلش با خبر شود و این فاجعه رخ ندهد.
تاریخ عاشورا نیز هم هربار مطالعه می کنیم باز هم دچار هول و هراس هستیم و باز هم امید واهی داریم که آیا می شود اتفاقاتی بیفتد که آن فاجعه ای که می دانیم در نهایت رخ ندهد؟

رضوی فقیه با اشراه به شهادت عبدالله بن زبیر، افزود: اتفاقات زیادی در اسلام افتاده است. قتل عبدالله بن زبیر که فرزند زبیر و مرد بزرگی بود. زبیر هم برادرزاده خدیجه و عمه زاده پیامبر بوده است. در خانه پیامبر بزرگ شده و همبازی دختران پیامبر و علی ابن ابیطالب (ع) بوده است. مادرش اسما دختر جناب ابوبکر بوده است. او هم از حسب و نصب چیزی کم ندارد و سر پرشوری دارد و با تعداد زیادی از اصحاب خود به شهادت می رسد اما چرا داستان عاشورا اینقدر ماندگاری پیدا می کند و داستان زبیر نه؟ چرا در اهل سنت کسی به مناسبت سالگرد شهادت عبیدالله بن زبیر سینه زنی و زنجیر زنی نمی کند؟ اما برای حسین اینکار را می کنند. قطعا وجود شریف امام حسین (ع)  از وجود پیامبر (ص) بزرگ تر نبوده ولی چرا این اتفاقات برای رحلت پیامبر نمی افتد؟ این حادثه در خودش عناصری از تراژدی دارد که باعث ماندگاری عاشورا شده است.

وی در پایان گفت: حادثه عاشورا در واقعیت تاریخی خود همچنان زنده است و تأثیرگذار است و  ما را مخاطب خود قرار داده است، این که ما امروز بعد از گذشت ۱۴ قرن درباره واقعه عاشورا به سخنرانی می پردازیم نشان دهنده این است که این واقعه حتی با توجه به تاریخی بودن خود نیز بسیار تاثیرگذار است.


منبع:
سایت کرب و بلا

مشاوره
مشاوره
اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین