وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
یعقوب توکلی: تاسفی که همیشه می خورم این است که تحقیقی درباره نهضت تنباکو انجام دادم از منظر شکل گیری فرآیند امپریالیسم و انحصارات و اجرای این فرایند در همه بخش های دنیا و تنها مقاومت جدی در برابر این نظام انحصارات در ایران در نهضت تنباکو. متاسفانه دادم به
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

توکلی:شکست پروژه جهانی «نظام انحصارات بین المللی» در نهضت تحریم

یعقوب توکلی: تاسفی که همیشه می خورم این است که تحقیقی درباره نهضت تنباکو انجام دادم از منظر شکل گیری فرآیند امپریالیسم و انحصارات و اجرای این فرایند در همه بخش های دنیا و تنها مقاومت جدی در برابر این نظام انحصارات در ایران در نهضت تنباکو. متاسفانه دادم به یک آقایی که تایپ کنند، هیچ وقت نتوانستم پیدا کنم. بحثم درباره مسئله ای بود بنام «اصل تقسیم بین المللی کار» بنا بر اصل تخصص و شکل گیری نظام انحصارات و مقابله با آن در نهضت تحریم تنباکو است.

بخش تاریخ ایران و جهان تبیان
توکلی

 

*بسترهای شکل گیری نظریه استعماری «انحصارات بین المللی»

ایده سرمایه داری و ایده تجارت این بود که در کشورهایی که با آنها تجارت داشتند، برای آنها مزیت مطلق داشته باشد و در تعامل با این کشورها، همیشه میزان صادرات شان بر واردات شان بچربد و به این صورت بتوانند دست بالاتری در جذب طلا و مسکوکات ارزشمند این تجارت داشته باشند تا از این طریق قدرت برتری خود را در داشتن طلای بیشتر تثبیت کنند. این در اقتصاد سرمایه داری کلاسیک مطرح بود.

تا زمانی که آدام اسمیت نظریه «مزیت مطلق» را مطرح کرد که الزاماً به این معنا نیست که ما باید در تعامل اقتصادی تراز تجاری مثبت به نفع ما باشد، بلکه نفس تجارتی که صورت می گیرد و این جابه جایی ثروتی که شکل می گیرد برای ما می تواند تولید منبع کند. این تجارت را باید با کشورهایی انجام دهیم که در تولید یک کالا دارای مزیت مطلق هستند؛ یعنی جنس و کالا که می تواند برای ما تبدیل به سرمایه اولیه شود، از سرزمینی خرید کنیم که در آن سرزمین این کالا ارزانتر تولید می شود و به دلیل اینکه در آنجا ارزان تولید می شود، می توانیم آن را ارزان بخریم. اگر می خواستند همان کالاها را در کشور خود تولید کنند، برای آنها مزیت مطلق ایجاد نمی کرد. اما با وجود اینکه این نظریه در فضای اقتصاد بین الملل شکل گرفت، دیوید ریکاردو نظریه تقسیم بین المللی کار را مطرح کرد؛ یا به عبارتی «اصل تخصص».

ایده ریکاردو این بود که ما به جای اینکه بخواهیم با یک کشور در تولید یک کالا وارد معامله بشویم، بیاییم شرایط را به گونه ای ایجاد کنیم که آن کشور در یک کالای خاص تخصص پیدا کند و ما از طریق تجارت در این کالای خاص بتوانیم هم منافع ناشی از آن را ببریم و از این طریق بدلیل اینکه قدرت تعیین قیمت را داریم- چون تنها خریدار هستیم- و بعد قدرت فرآوری و تبدیل آن را داریم و قدرت تعیین قیمت فروش آن را داریم- چون تنها فروشنده باز ما هستیم- اینجا برای ما مزیت های مختلفی را تولید میکند لذا آمدند در مورد کشورها مطالعه کردند که کشورهای مختلفی که تحت سلطه غرب هستند، هر کدام از اینها در چه کالاهایی می توانند مزیت داشته باشند.

*استفاده از ظرفیت های اقتصادی مناطق مختلف جهان در نظام انحصارات بین المللی

بعد از شکل گیری این قضیه، شاهد این هستیم که در نظام سرمایه داری، یک تحول جدیدی صورت گرفت. چون فضای اقتصاد معطوف به تجارت آزاد بر مبنای رقابت بود. این اقتصاد رقابتی بخش زیادی از فرصت های سرمایه داری و سرمایه داران و کارخانه داران را معطوف به مشکلات ناشی از رقابت می کرد؛ چون رقبا یکدیگر را حذف می کردند؛ احیاناً وارد معاملات سیاسی علیه یکدیگر می شدند. تقریباً از نیمه دوم قرن نوزدهم انحصارات بین المللی شکل گرفت. اینها شرکت های چند ملیتی را با هم متحد کردند، هزینه های ناشی از سرمایه گذاری تولید و تجارت را به شدت کاهش داد و منافع و قدرت سرمایه داری را روزافزون کرد. این افزایش قدرت انحصارات در اواخر قرن نوزدهم منتهی به این می شود که اینها بتوانند سرزمین های دوردست را در مسیر انحصار خودشان تعریف کنند و آنها را مجبور به انجام این کار کنند که برای آنها کالا تولید کنند. مثلا استند جونز در سال 1886عبارتی دارد که می گوید امروز پنج بخش جهان مالیات بده ما هستند: زمین های روسیه و آمریکای شمالی مزارع غلات ما هستند؛ کانادا و سرزمین های بالتیک جنگل های ما هستند؛ استرالیا گوسفندان و آمریکا گله های گاو ما را نگهداری می کنند؛ استرالیا نقره، چین چای و کالیفرنیا طلای خودشان را برای ما میفرستند، از هند شرقی قهوه و شکر و ادویه جات به سوی سواحل ما روان است، فرانسه و اسپانیا باغ های شراب ما و مدیترانه باغ های میوه ما هستند؛ پنبه را از آمریکا و بخشهای دیگر جهان می گیریم. این یک گزارشی است که به اصطلاح در اوج قدرت سرمایه داری انحصارات شکل گرفت.

مثلا اسپانیا، کوبا را در تصرف خودش دارد، لذا سراسر کوبا زیر کشت شکر می رود. سراسر سودان زیر کشت پنبه می رود، مصر زیر کشت پنبه می رود، بخش هایی از هند کاملا زیر کشت کنف می روند و نقطه جالب اینکه همه این کشورها که به انحصارات آمدند، در آنجا سرمایه گذاری کردند و یک کالا را بر اساس اصل تقسیم بین الملل کار در کشوری تولید می شود، کالاهایی که تولید می شوند هیچ کدام ماهیت غلهای ندارند؛ یعنی اینطور نیست که مردم آن کشور بتوانند به واسطه تولید آن کالا از کشورهای سرمایه دار حاکم بی نیاز شوند. پنبه را مردم نمی توانند بخورند، کنف را همینطور، یا در کوبا که شکر تولید می شود، در برزیل قهوه تولید می شود، در مصر پنبه تولید می شود، هرکدام از اینها باز محتاج به یک قدرت ماوراء هستند.

*قراردادهای رویتر و رژی: استفاده از ظرفیت های اقتصاد ایران تحت نظام انحصارات بین المللی

اگر شما کتاب ایران نوشته آقای لرد کرزن را ببینید در تمام مناطقی که رفته، یکی از گزارشهای قابل توجهی که دارد، مواد و موضوعات تولیدی و کشاورزی مناطق مختلف است؛ چه میزان گردو تولید می شود، چه میزان تنباکو تولید می شود. آمار مناطق مختلف را اینها به این صورت درآوردند. لذا در مورد کشورهای مختلف به یک خط تفاهمی رسیدند که هرکدام از این کشورها چه کالاهایی را به صورت مشترک می توانند تولید کنند. مثلاً ایران در تمام مناطقش، تنباکو چیزی است که وجود دارد و تولید می شود و این خط مشترک حساب می شود.

در اینجا می بینیم که دو قرارداد انحصاری به ایران تحمیل می شود: یکی قرارداد رویتر و بعد از آن قرارداد تنباکو. پیش از این ما در کشور عثمانی شاهد طیف گستردهای از این قراردادهای انحصاری هستیم؛ مثلا قراراداد انحصاری ساخت راه آهن برلین- بغداد- کویت در سال1881 که در راستای کودتای انگلیس ها علیه دولت کویت انجام می داد. این مسئله لشگرکشی که به خلیج فارس می کنند و کویت را گلوله باران می کنند و این برنامه ملغی می شود و حاکم کویت استعفا می دهد و برادرش جانشین می شود. همچنین قرارداد امتیاز انحصاری کشیدن سیم تلگراف خانقین تهران - بوشهر1863، امتیاز خط تلگراف انگلیس به هندوستان از طریق خاک ایران باز با امتیار انحصاری 1875، امتیاز رویتر 1872که لرد کرزن می گوید: این عجیب ترین امتیازی است که در طول تاریخ وجود داشته است؛ نظیر ندارد. به موجب این امتیاز، یک کشور تمام منابع خودش را به یک کشور تفویض می کند. می گوید: ما ماندهایم که چرا دولت حاکم در ایران تن به این مسئله داد و لذا مقاومت مرحوم ملا علی کنی در برابر این امتیار بسیار ستودنی است؛ ایستادگی مردان های که می کند؛ که ناصرالدین شاه پیغام می دهد به سپهسالار میرزاقاسم خان که نباید نخست وزیر از کشتی پیاده شود و قرارداد باید لغو شود و این جزو افتخارات روحانیت شیعه است. باز می بینیم که سرمایه داری انحصاری رها نمی کند و بعد از ابطال امتیاز- تقریبا 10سال بعد- امتیاز انحصاری تخصیص بانک شاهنشاهی را به رویتر می دهند. در 1889 امتیاز انحصاری تنباکو ٓکه معروف به امتیاز رژی است- به انگلیسیها داده می شود. در اینجا ما شاهد شکل گیری یک مخالفت سراسری هستیم.

*بسترهای تاریخی قرارگیری مرجعیت در کانون قدرت تشیع

ما در دوره صفویه تا پهلوی چند دوره و طیف همکاری و تعامل علما با حاکمیت را داریم؛ در دوره صفویه این همکاری  مشارکت در حاکمیت است. بعد در دورهی افشار به نوعی فاصله گرفتن  و حتی تخاصم منتهی می شود؛ تا جایی که به کشتن ملا باشی ایران کشیده شد و در ماجرای دشت مغان شکم او را پاره میکنند و هیچ کس جرئت نکرد به او نزدیک شود. اینقدر این فشار و تهدید جدی میشود. نادرشاه به نجف آمد که پیمان نجف را به علمای شیعه و سنی تحمیل کند و هیچ کدام جرئت نمیکردند در حضور نادرشاه مخالفت کنند. خب البته بعد از خروج نادر از نجف، قضایا به سرجای اولش برمیگردد.  در دوره اول قاجار ما شاهد همکاری و همراهی علما با حاکمیت قاجار هستیم؛ به خاطر دفاع از سرزمین شیعه؛ چون سرزمین شیعه از یک طرف تحت فشار دولت عثمانی است و با او سابقه جنگ در دوره صفویه، افشاریه و زندیه را دارد؛ از طرفی حالا یک دولت جدید قدرت پیدا کرده که از طرف علما «دولت کفر» تلقی می شود و در طرف مقابل هم اتفاقاً این نظر به طور جدی وجود دارد و آن نامه مشهور رویتر به امپراتوری روسیه است که می گوید ما الان به شما به چشم نمایندگان دین مسیح نگاه می کنیم، علیه ٓنعوذباالله- پیروان کفر محمدی دارید می جنگید.

این نگاه مشترک غرب صلیبی را علیه ایران و مسلمانان نشان می دهد. اینجا همکاری علما هست و فتوای حضور در میدان جنگ است اما بعد از قرارداد ترکمنچای این فاصله گیری ها آرام آرام شکل می گیرد و با نوشتن کتاب «اوایلالایام» سید احمد نراقی به سمت تئوریزه شدن پیش می رود؛ یعنی احمد نراقی که در جریان جنگ فتوای جهاد و جنگ می داد و به همراه بقیه رزمندگان و علما دیگر در جنگ شرکت می کرد، آنجا نظریه ولایت فقیه را در اوایل الایام مطرح می کند. اما در اینجا یک اتفاق مهم هم دارد رخ می دهد که به نظر من باید به این اتفاق توجه کرد.

آن اتفاقی که شکل می گیرد پیروزی مجتهدین و اصلیون است و از اینجا قدرت مرجعیت به عنوان یک کانون قدرت جدید حول محور آقای وحید بهبهانی مجتهد بزرگ عالم تشیع و ملا محمد حسن صاحب جواهر شکل گرفت و در زمان جانشینی شاگرد ایشان، شیخ مرتضی انصاری، این مرجعیت به وحدت رسید؛ یعنی تمام جهان اسلام و تشیع حول مرحوم شیخ مرتضی انصاری به وحدت رسیدند و ایشان تنها مرجع شیعه شدند. اینجا این کانون قدرت به عنوان یک کانون قدرت معنوی معنا پیدا کرد که از قضا در مباحث جامعه شناسی اسم آن را «اطاعت اختیاری» گذاشتند که در مقابل اطاعت اجباری دولت ها است.

ما اینجا اطاعت معنوی داریم و این اطاعت اختیاری حول مرجعیت آرام آرام معنا پیدا کرد و در زمانی که مرحوم شیرازی مرجعیت را برعهده می گیرد، هر چند مرجعیت او مثل مرجعیت مرحوم شیخ انصاری علی الاطلاق نیست، اما وقتی که مسئله مواجه در برابر قرارداد انحصاری توتون و تنباکو به وجود می آید می بینیم که همه علمای بغداد توجهشان به مرجعیت میرزا در سامرا است.

*شکست پروژه جهانی نظام سرمایه داری در ایران

جامعه ما متونی دارد که ما می توانیم به آنها مراجعه کنیم، مانند کتابهایی از شیخ حسن کربلایی و اظهار نظرهایی که وجود دارد و مردم متوجه شکل گیری این جریان انحصاری و سیطره اقتصادی و بعد همراه با آن سیطره فرهنگ غرب و انگلستان در کشور هستند. این مسئله به درستی به علما منعکس می شود و جالب اینکه تنها جایی است که در دنیا در برابر امتیاز انحصاری مقاومت می شود و مقاومت مردمی آگاهانه شکل گرفت و توانست پروژه بزرگ سرمایه داری بین المللی را در هم بشکند، اینجا در جنبش تحریم تنباکو بود. حالا چه قدرتی توانست این وحدت را ایجاد کند، قطعا این قدرت ناسیونالیسم نبود - حرفی که حتی جان فوران هم می گوید؛ ناسیونالیسم ها با روشن فکرها همراه شدند و توانستند چند ایده هم بدهند منتها قدرت اصلی که ایجاد شده بود، قدرت رهبری روحانیت و مسئله مرجع تقلید به عنوان نایب امام صورت می گیرد. تخم سیاست در دل روحانیت کاشته شد برای بار اول! در جامعه ایران مسئله مرجعیت در ایران معنا پیدا کرد و وزنه قدرت مرجعیت خودش را نشان داد؛ که هم از قدرت سلطنت در ایران و هم از قدرت استعمار خارجی بیشتر بود.


منبع : فارس

این مطلب صرفا جهت اطلاع کاربران از فضای رسانه‌ای بازنشر شده و محتوای آن لزوما مورد تایید تبیان نیست .
تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین