وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
روزنامه لوموند طی گزارشی اعتراف كرد كه برنامه كشتار مردم در 17 شهریور، قبلاً از سوی رژیم پهلوی در دستور كار نظامیان قرار گرفته بود.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

بازتاب قیام خونین 17 شهریور در رسانه های خارجی

روزنامه "لوموند" طی گزارشی اعتراف كرد كه برنامه كشتار مردم در 17 شهریور، قبلاً از سوی رژیم پهلوی در دستور كار نظامیان قرار گرفته بود. 

بخش تاریخ ایران و جهان تبیان
بازتاب قیام خونین 17 شهریور در رسانه های خارجی

بازتاب این قیام در سراسر جهان

آنچه كه به دنبال قیام 17 شهریور 57 و شدت كشتار و اعمال بی رحمانه رژیم منحوس پهلوی اهمیت یافت، بازتاب این قیام در سراسر جهان بود. در بیشتر كشورها و مطبوعات و رسانه ها، برای مدت زمان مدیدی این اخبار دلخراش در رأس سایر اخبار و مطالب قرار داشت؛

رژیم با مخفی كردن آمار كشته شدگان و مجروحان واقعه، سعی كرد این رویداد را كم رنگ جلوه دهد و خود را تبرئه كند؛ غافل از آنكه با این كشتار، نه تنها مخالفین در گروه ها و دسته های مختلف آرام نشدند، بلكه فعالیت خویش را گسترش دادند و به آن انسجام بخشیدند.

البته باید به این مسئله نیز اشاره شود كه در بیشتر موارد رسانه ها و مطبوعات ریشه اصلی خواسته های مردم را در اخبار خود مطرح نساختند و سعی نكردند علت حوادث به وقوع پیوسته را بیابند، ولیكن انتشار اخبار مربوط به این واقعه در سراسر جهان، خود گواهی بر جنایت رژیم منحوس پهلوی در ایران بود.

روزنامه لوموند نوشت: «روز جمعه صبح، وسایل نقلیه سنگین نظامی در شاهراه ها و نقاط حساس پایتخت مستقر شدند. سربازان كلاه خود بر سر، آنچنان كه گویی برای شلیك كردن مصمم هستند اسلحه های خودكار خود را به سوی رهگذران نشانه گرفتند. شب قبل از روز جمعه، تعداد قابل ملاحظه ای از سربازان عملاً، تمام قسمت های میدان ژاله را با تجهیزات كامل محاصره كرده بودند.»

بازتاب وقایع "جمعه سیاه" در مطبوعات خارجی

گسترش و توسعه مبارزات مردمی و به دنبال آن كشتار بی سابقه مردم توسط رژیم پهلوی در روز 17شهریور 57 سبب شد كه جراید و رسانه های خارجی با تأمل بیشتری حوادث و تحولات ایران را تجزیه و تحلیل كنند. روزنامه "لوموند" در بخش انگلیسی خود، درباره حوادث داخلی ایران چنین نوشت: «تظاهرات روز 6 سپتامبر (روز عید فطر) كه در تاریخ ایران بی نظیر بوده است، پایه های رژیم را لرزاند. تظاهرات روز 7 سپتامبر (پنج شنبه 16 شهریور) سیلی محكمی به صورت شاه بود، زیرا روز قبلی شاه به مسئولین برقراری قانون و نظم امر كرده بود كه از همه قدرت ممكن برای جلوگیری از تظاهرات غیر قانونی استفاده كنند.»

می توان از این گفتار نتیجه گرفت كه وسعت و پیشروی مبارزات مردمی موجب شد، رژیم احساسی خطر كند و در صدد مقابله جدی برآید. به دنبال همین تفسیر، مجله "نیوزویك" در مصاحبه ای كه در تاریخ 25 سپتامبر با محمدرضاپهلوی انجام داد، چنین نوشت: «فكر می كنم هفته پیش، روز پنج شنبه (11 شهریور) در موقعیت سختی قرار داشتیم و سقوء خیلی نزدیك بود. مردم حدود قانون را رعایت نمی كردند و كوچك ترین توجهی به اخطارهای دولت نداشتند. و باید به این حقیقت اعتراف كرد كه آنها می توانستند هرچه را كه بخواهند به دست آورند».

روزنامه "لوموند" نیز در بخش دیگری از گزارش خود می نویسد: «آنچه را كه روزها با وحشت در انتظارش بودیم؛ فرارسید. تهران و 11 شهر دیگر صبح روز جمعه، هشتم سپتامبر، چشم خود را به روی حكومت نظامی باز كرد. به دنبال انعكاس موفقیت تظاهرات دوشنبه 6 سپتامبر و پیروزی واقعی سازمان دهندگان راهپیمایی طولانی هفتم سپتامبر كه به رغم ممنوعیت اجتماع از طرف دولت توانستند جمعیت عظیمی را كه محافظه كارترین ناظران، عده آنها را بیش از یك و نیم میلیون رقم زدند، گرد هم جمع كنند. حكومت مجبور بود از خود عكس العملی نشان دهد وگرنه آبرویش بر باد می رفت.»

«دولت در صبح روز جمعه حكومت نظامی اعلام و [به دروغ] ادعا كرد كه: "این تظاهرات برخلاف دستور مراجع تقلید و مخالف حكومت و قانون اساسی است و تظاهركنندگان می خواهند خونریزی به پا كنند. این نیز كاملاً مشخص و معلوم است كه این توطئه از طرف نیروهای بیگانه طرح ریزی شده و آزادی های فردی و استقلال ملی ما را به خطر انداخته و می خواهد مانع رشد و حركت ایران شود و دولت نیز كه تنها مجری و مسئول قانون اساسی است؛ برای 6 ماه در شهرهای تهران، تبریز، قم، اصفهان، آبادان، اهواز، مشهد، شیراز، قزوین، كرج، كازرون و جهرم اعلام حكومت نظامی می كند. عبور و مرور از ساعت 9 بعد از ظهر تا بامداد روز بعد قدغن است و هرگونه تظاهرات و اجتماع ممنوع اعلام می شود."

همین روزنامه به دنبال این گزارش، تصویری از میدان ژاله را ارائه می دهد كه براساس آن گویی برنامه كشتار مردم از طرف رژیم، قبلاً در دستور كار نظامیان قرار گرفته بوده است: «روز جمعه صبح، وسایل نقلیه سنگین نظامی در شاهراه ها و نقاط حساس پایتخت مستقر شدند. سربازان كلاه خود بر سر، آنچنان كه گویی برای شلیك كردن مصمم هستند اسلحه های خودكار خود را به سوی رهگذران نشانه گرفتند. شب قبل از روز جمعه، تعداد قابل ملاحظه ای از سربازان عملاً، تمام قسمت های میدان ژاله را با تجهیزات كامل محاصره كرده بودند. قرار بود در همین میدان برنامه روز جمعه 8 سپتامبر انجام شود. با وجود برقراری حكومت نظامی، در صبح زود روز جمعه بیش از 5 هزار تظاهركننده، در حالی كه سینه هایشان را شجاعانه به روی توپ و تانك و گلوله ها سپر كرده بودند؛ در مقابل سربازان جمع شدند. صدای تیراندازی از منطقه ای كه وسایل تسلیحاتی راه را سد كرده بودند، شنیده شد اجازه ورود را به هیچ كس نمی دادند.»

مجله هفتگی "گاردین" نیز در تاریخ 17 سپتامبر در همین زمینه نوشت: «ارتش به طرف خیابان های كشور سرازیر شده است، در حالی كه ظاهراً اجازه كشتار و قتل عام را نیز دارد. سربازان عصبانی به دلیل فقدان تربیت و تجربه، تظاهركنندگانی را كه كوچك ترین اطلاعی از محدودیت ها و ممنوعیت ها نداشته اند، به رگبار مسلسل بسته اند. سربازان خیابان ها را بسته و سپس هرزگی كرده و در یك عمل وحشیانه به روی مردم آتش گشوده اند. آنچه كه ایران را به این داستان غمناك كشیده است، افزایش ترس و وحشت از جنبش آزادی خواهی ایران و سرگردانی شاه در انتخاب یكی از دو راه امتیاز دادن و یا تحت فشار قرار دادن مخالفین و این نشان دهنده بی ثباتی حكومت است.»

به دنبال كشتار روز جمعه، بعضی از جراید سعی كردند تا دلیل وقوع این واقعه را شناسایی كنند و علت آن را دریابند. عده ای دولت و عده ای محمدرضا پهلوی را عامل اصلی این كشتار وحشیانه می دانستند. روزنامه "لوموند" در بخشی از گزارش خود چنین می نویسد: «منابع نزدیك به كاخ، در صبح روز جمعه توضیح دادند كه تصمیمات حكومت در مورد سیاست آزادی بخشی كه 10 روز پیش آغاز شد، تغییری نخواهد كرد. ولی لازم بود در آن روز به هر قیمتی كه شده توطئه ای را كه می رفت مملكت را به نابودی و در انتها به آنارشیسم بكشد؛ در نطفه خفه كنیم...» همین روزنامه در قسمت دیگری از گزارش خود چنین می نویسد: «كشتار عظیم "جمعه سیاه" تهران، بی هیچ تردیدی معلول سیاست آزادی بخشی است كه از طرف كابینه "شریف امامی" اعلام شد.»

مجله "گاردین" در تاریخ 17 سپتامبر سعی می كند با یك تحلیل سطحی، پیری و مسن بودن محمدرضا پهلوی را عامل غفلت از اوضاع داخلی ایران و به موازات آن اقداماتی نظیر واقعه "جمعه سیاه" معرفی كند. این مجله در این باره چنین می نویسد: «اكنون این سوال مطرح است كه شاه با وضع سیاسی جدیدی كه به قیمت خون ریخته شده بر سطح خیابان های تهران، اصفهان، شیراز، آبادان، شهر مذهبی قم و شهر مقدس مشهد پیش آمده است؛ چه می كند؟ او به همان میزان كه در انجام این كار از خود نبوغ نشان داده است، از قبول نصیحت های مفید بیزار است. شاه دیگر پیر شده است و در مورد عادت های مورد احترام ایرانیان كمتر دقت نظر به خرج می دهد. ذهن و درك سیاسی او كاهش نیافته است، اما قدرت قضاوت و شم برنامه ریزی او نقصان یافته است و به همین دلیل به طور روزافزون خود را به دام می اندازد.»

همین مجله با اشاره به یك شانس بزرگ برای رژیم، غیر مسلح بودن تظاهركنندگان را عنوان می كند و می نویسد: «فاجعه درست در ساعت 20: 9 دقیقه روز جمعه، در میدان ژاله اتفاق افتاد. سربازان به سوی جمعیتی در حدود 5 هزار زن و مرد جوان كه به رژیم شاه معترض بودند؛ آتش گشودند، برای رژیم ایران این یك شانس بزرگ است كه تظاهركنندگان معمولا غیر مسلح هستند. در آن روز هم تظاهركنندگان، با آرامش بسیار بر روی آسفالت خیابان نشسته بودند و شاید باورنكردنی باشد كه عده ای، از برقراری حكومت نظامی كه فقط دو ساعت قبل شروع شده بود؛ بی خبر بودند»

روزنامه "لوموند"، در ادامه گزارش های خود از "جمعه سیاه" نوشت: «جریان مخالفین، نسبت به اوضاع بدبین هستند. آنان با در نظر گرفتن تمام تحلیل های سیاسی، تصور می كنند آمریكا هرگز نباید متحدان ایرانی خود را تشویق به ادامه اوضاع كند. خبرنگاران ضمن رفت و آمد در گوشه و كنار شهر، چندین بار با ایرانیان جوانی مواجه می شدند كه با خط كج و معوج در دفترهای آنها درخواست دوستی و كمك می نوشتند. تمامی این یادداشت ها، یك عبارت و یك اتهام را بیان می كند، ..."كارتر" ما را گرفتار كرده است... یا... عامل گرفتاری های ما كارتر است.»

روزنامه های دیگر در تحلیل های خود، حوادث 17 شهریور را معلول سیاست آزادی بخشی رژیم دانستند. روزنامه "گاردین" در تاریخ 17 سپتامبر چنین می نویسد: «انتخاب نخست وزیر جدید، شریف امامی به منظور اجرای سیاست آزادی بخشی، با حوادث دو هفته اخیر كاملاً مربوط است. متأسفانه مخالفت ها از جامعه ای رنگ می گیرد كه خود این جامعه پرورش دهنده آنهاست. بعد از تقریباً 30 سال سیاست بازی و سیاست زورگویی كه شاه اعمال می كرد، مردم دیگر برای مصالحه و آشتی آمادگی ندارند و برای شاه مرگ می خواهند و حاضر به هیچ گونه معامله ای با او نیستند.»

مجله هفتگی "اكونومیست" نیز در تاریخ 16 سپتامبر، با تحلیلی مبنی بر اینكه هنوز امكان رهایی وجود دارد، محمدرضا پهلوی را امیدوار ساخته است: «به هر حال این دامی است كه شاه هنوز می تواند خود را از آن نجات دهد. شاه به جای تكیه بر عظمت و شكوه فرهنگی و مذهبی ایران كه كانون آنها در مشهد و اصفهان است؛ به بزرگی امپراطوری تخت جمشید تكیه می كند كه در فرهنگ قرن بیستم وحشتناك و مهیب جلوه می كند. به جای گسترش خانواده های روستایی ایران، به امیرعباس هویدا، نخست وزیر سابق اجازه داد اردوهای زراعی مدرن (كشت و صنعت) بسازد كه نتیجه ای جز نابودی روح كشاورزی و اصلاحات ارضی ایران نداشت. او ارتشی را كه روزی به طور قابل تحسینی، اشاعه دانش می كرد و متشكل از سپاهیان دانش بود، تبدیل به توده های عظیم و غیرضروری زرادخانه های تسلیحاتی كرده است.

علاوه بر آن شاه نمی داند با طبقه متوسط هوشمندی كه مدعی خصوصی او هستند و هیچ وقت ساكت نمی شوند و عامل ركود مسائل سیاسی نیز می شوند چه باید بكند، بالاتر از همه این مشكلات با مشكلی غرب زدگی چه كند، با رسوایی سوء استفاده های شخصی كه این روزها در جراید منعكس شده اند، چه كند و با آن مرد مصمم، مسن، ولی بدون هیچ تردید، خدایی و مقدس، یعنی "آیت الله خمینی" كه عمری را در عراق در تبعید به سر برده است چه باید بكند.»

سیستم اطلاع رسانی با روش یكی به نعل و یكی به میخ، درصدد بود تا محمدرضا پهلوی را از این مخمصه نجات دهد. نكته قابل توجه این است كه هیچ یك از این مطبوعات و رسانه ها نخواستند به ریشه اصلی نارضایتی های مردم پی ببرند و آنها را مطرح سازند و یا حتی حوادث برخاسته از بستر اجتماعی ایران را علت یابی كنند.

به دنبال تمام این تحلیل ها و ریشه یابی ها، نكته شایان ذكر، برنامه ای است كه مجله "اكونومیست" برای سیستم سیاسی ایران تجویز می كند و در مقابل آن، وقایعی است كه بعد از "جمعه سیاه"، تاریخ شاهد آن بود: «آنچه برای شاه شانس بیشتری باقی می گذارد، البته در صورت دوام سلسله اش ، این است كه باز هم فشار اختناق را بیشتر كند تا بتواند مجددا حاكمیت خود را با همكاری سربازان وفادارش به دست آورد.»

با یك نگاه كلی می توان چنین نتیجه گرفت كه اوضاع سیاسی ایران در دهه 50 چالش عمیقی را بین مردم و رژیم پهلوی ایجاد كرده بود. این چالش، ریشه دار و دارای سابقه بود. گفته های بسیاری از تحلیل گران در مورد حوادث ایران كه با نگاه به گذشته، همراه بوده است؛ موید این مطلب است كه سیستم اطلاع رسانی با روش یكی به نعل و یكی به میخ، درصدد بود تا محمدرضا پهلوی را از این مخمصه نجات دهد. نكته قابل توجه این است كه هیچ یك از این مطبوعات و رسانه ها نخواستند به ریشه اصلی نارضایتی های مردم پی ببرند و آنها را مطرح سازند و یا حتی حوادث برخاسته از بستر اجتماعی ایران را علت یابی كنند. حادثه 17 شهریور، تنها خون، كشته، دود و آتش نبود. 17 شهریور، نقطه اوج خواسته های مردمی بود كه در مدت یك هفته به تقابل با رژیم رسید. 17 شهریور نقطه آغاز شمارش معكوسی بود كه شاه، شخصاً آهنگ شروع آن را به صدا درآورد و این چیزی بود كه مطبوعات و رسانه های دنیا كمتر به آن توجه كردند.

تحلیل رادیو "بی بی سی" از فاجعه 17 شهریور

پس از حوادث 17 شهریور، از میان سیستم های اطلاع رسانی خارجی، رادیو "بی بی سی" كه از ابتدا وقایع ایران را زیر نظر داشت سعی كرد تا به ارزیابی این حوادث بپردازد و تحلیل منسجمی را ارائه دهد. این رادیو، آغاز تحولات 17 شهریور را اینگونه شرح می دهد:

«دولت ایران در 12 شهر بزرگ ایران حكومت نظامی برقرار كرد. در همان ساعت های اولیه اعلام حكومت نظامی، زد و خوردهای شدیدی در خیابان های تهران آغاز شد. نیروهای نظامی با خودروهای مسلح نظامی، سلاح های خودكار و گاز اشك آور به سوی جمعیت گسترده ای در شرق تهران كه برای مخالفت با اعلام حكومت نظامی جمع شده بودند، حمله بردند. گزارش های اولیه حاكی از آن است كه عده زیادی كشته شده اند. هنوز اطلاع رسمی در خصوص تعداد كشته شدگان در دست نیست. تظاهركنندگان بدون توجه به دستور "متفرق شوید" از سوی دولت، در خیابان ها می دویدند و علیه رژیم شاه شعار می دادند. دستور اعلام حكومت نظامی 6 ماهه به دنبال تشكیل جلسه اضطراری دولت، امروز صبح در اولین بولتن اخبار رادیو ایران اعلام شد.»

رادیو بی بی سی، چشم انداز آینده ایران را از دید یكی از مفسران خود این گونه تفسیر می كند: «چشم انداز ناآرامی ها، آنقدر وسیع است كه آرام كردن آن كار بسیار خطیری خواهد بود. در ضمن، شاه ممكن است با این خطر روبه رو شود كه فرماندهان نظامی كه طبق دستور وی عمل می كنند، برنامه های موسوم به اعطای آزادی را در نیابند و از اینكه در آینده برای بازگشت ثبات به ایران به جای راه حل های نظامی از راه حل های سیاسی استفاده شود، خشنود نباشند. چنین راهی زمانی به سوی آزادی های سیاسی گشوده می شد كه شاه می توانست همانند سایر جوامع اسلامی در حال پیشرفت، مخالفان سیاسی طبقه متوسط خود را از متحدان مذهبی جدا سازد. مدت هاست كه در ایران نیز اختلاف هایی بین طبقه متوسط متمایل به موازین تمدن غربی و مذهبیون اسلامی وجود داشته است، ولی در ماه های اخیر عده ای از رهبران مذهبی و به خصوص آیت الله خمینی سعی داشته اند این تصور را از بین ببرند كه روحانیون مخالف تساوی حقوقی زنان و اقلیت های مذهبی هستند و یا اینكه پیروزی آنها به معنای بازگشت به موازین قرون وسطی خواهد بود. به نظر می رسد كه تا به حال طبقه متوسط ایران، بیشتر به حرف روحانیون گوش داده اند تا به حرف شاه.»


منبع: مرکز اسناد انقلاب اسلامی(برگرفته از كتاب "تاریخ شفاهی قیام 17 شهریور 1357")

 

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین