وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
انسان با تمایلی که به نمادپردازی دارد، اشیاء و اشکال را به نمادها تبدیل می کند و آنها را در مذهب و هنر ، بویژه هنرهای بصری بیان می کند.
عکس نویسنده
عکس نویسنده
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

نمادها در هنر تجسمی

شرحی بر انواع نمادهای هندسی، گیاهی و حیوانی

انسان با تمایلی که به نمادپردازی دارد، اشیاء و اشکال را به نمادها تبدیل  و آنها را در مذهب و هنر ، بویژه هنرهای بصری بیان می کند.

سمیه رمضان ماهی- بخش هنری تبیان
انواع نماد


به طور کلی نمادها را در سه گروه هندسی ، گیاهی و حیوانی می توان بررسی کرد:

نمادهای هندسی


دایره کاملترین شکل هندسی است و در نمادگرایی تمام دوره های تاریخی اهمیتی ویژه داشته است. این شکل تمامیت روان انسان را در جنبه های مختلف از جمله رابطه میان انسان و طبیعت بیان می کند.
در هنرهای بصری هند و خاور دور حضور دایره را فراوان مشاهده می کنیم. دایره علاوه بر مفهوم کمال، نمادی از خلق جهان و نیز مفهوم زمان است. زمانی که به عنوان مجموعه ای از لحظه های پی در پی به دنبال هم تکرار می شوند. دایره نمادی از حرکت پیوسته و مدّور آسمان است و با الوهیت نیز ارتباط دارد. در مرکز دایره تمام شعاع ها به صورت هماهنگ به یک نقطه میل می کنند و تمامیت و یکپارچگی این خطوط در این نقطه مرکزی در اوج کمال خویش است. " در متنی کهن آمده است که خداوند همچون دایره ای است که مرکزش در همه جا هست، ولی محیطش در هیچ جا نیست."*

انواع نماد
نقش ماندالای هندی
 
دایره های متحدالمرکز در آثار تصویری بودایی نمادی از آخرین مرحله تکامل درونی یا هماهنگی معنوی است.  در اساطیر ایرانی، دایره ، کره و نیمکره هر یک نماد میترا هستند و سهم وسیعی در نمادپردازی ها دارند.
شکل بنیادین هندسی بعدی، مربع است.
اگر دایره نماد روح است، مربع نماد ماده پایبند زمین و واقعیت است. در هنر هندی مربع در شکل ماندالا در کنار دایره تجسم دو عالم است. در هنر مسیحی نیز مربع در شکل چلیپا (صلیبی با بازوهای برابر) تجسم می یابد که شکلی متحول شده از همان ماندالای هندی است.
در بیشتر آثار هنری معاصر ، ارتباط بین این دو شکل یا سست و اتفاقی یا مفقود است. جدایی آنها یک نمایش نمادین دیگر از حالت روحی انسان قرن بیستم است: روح انسان ارتباطات واقعی و ریشه های خود را گم کرده و در معرض پریشانی و گسستگی قرار گرفته است.
مربع نمادی است از زمین در برابر آسمان که نماد آن دایره است. مربع همچنین نمادی از کل دنیا است. مربع عدد چهار را تداعی می کند که رقم معرف کمال الاهی است. مربع از لحاظ تجسمی نشان دهنده استقرار، استحکام ، سکون و ثبات است.  مربع نماد "مکان" نیز هست، همان گونه که دایره و مارپیچ نماد "زمان " هستند.
انواع نماد
استفاده از نقوش هندسی و حیوانی در تزئین سفالینه های سیلک
 
استفاده از شکل مربع در هنر ایرانی، به قدیمی ترین سفال های منقوش باز می گردد. مربع در عصر اسلامی، نمادی است از عالم صغیر در حالی که دایره مبین عالم کبیر است. در اسلام از دو نماد دایره و مربع به شیواترین حالت نمادین بهره گرفته شده است. خانه خدا که قبله گاه تمام مسلمین جهان است، مکعب عظیم سیاهی است که مسلمین به هنگام مناسک حج ، هفت بار در حرکتی دوار آن را طواف می کنند و این طواف بدون انقطاع ادامه دارد. در اینجا مکعب که از تکرار مربع ایجاد شده است، در مرکز حرکت مستدیر حجاج سفیدپوشی قرار می گیرد که باید آن را طواف کنند.
انواع نماد
مکه مکرمه، نماد مربع کامل که با دایره مومنین محاط شده
 
محل اجتماع مومنان ، یعنی شبستان مسجد، شامل تالار وسیع چهارگوشی است که در رفیع ترین بخش آن گنبد قرار دارد. در اینجا نیز مربع معرف زمین و گنبد نماد کیهان و عالم ملکوت است؛ یعنی گذار از زمین به آسمان و از متناهی به نامتناهی و از عادی به متعالی. در اساطیر ایرانی، مربع و مکعب نماد اهورامزدا هستند.
نماد سوم بنیادین مثلث است.
 
انواع نماد
اهرام مصر
 
مثلث متساوی الاضلاع نماد هماهنگی و تناسب است و گاهی مفهوم زمین را می رساند. اگر رأس مثلث ومتساوی الاضلاع به طرف بالا باشد، نمادی از آتش و جنس مذکر است و اگر راس مثلث به طرف پایین باشد، نماد آب و جنس مونث است. مثلث مفهوم باروری و زهدان را نیز می رساند و نمادی برای این مفاهیم است.
ترکیبات سه گانه بیشماری در تاریخ ادیان به سه مفهوم مختلف داشته ایم که هر مفهوم یکی از راس های مثلث بوده است و این تثلیث ها غالبا نمادهای تصویری مثلثی شکلی داشته اند. در اساطیر ایرانی مثلث نماد آناهیتا است.

نماد گیاهی


نمادهای گیاهی در هنرهای متنوع اقوام مختلف مانند معماری، نقاشی و کتابت، پیکره سازی و حجاری، کاشیکاری و شاخه های مختلف صنایع دستی حضور دارند. در ایران تا قبل از دوره اسلامی نمادهای گیاهی غالبا نوعی تقارن داشته اند و مخصوصا در کاربردهای معماری این تقارن همیشه به چشم می خورد. اما در منسوجات و بافته ها و به طور کلی صنایع دستی نمادهای گیاهی به اشکال گوناگون دیده می شوند.

انواع نماد
نقش گل لوتوس در تخت جمشید

از نمادهای گیاهی مشهور دوره های قبل از اسلام، گل نیلوفر یا لوتوس است که گیاهی با خصوصیات ویژه است. این گل سه نوع برگ دارد: یک نوع آن مانند ریشه در آب غوطه ور می شود و سوزنی شکل است؛ نوع دیگر پهن است و روی سطح آب گسترده می شود و نوع سوم، به طرف آسمان رشد می کند. این گیاه ، گلی بسیار زیبا دارد که سحرگاهان باز شده ، با غروب خورشید بسته می شود.
 
انواع نماد
 
علاوه بر تخت جمشید که حجاریهای آن فراوان از این گل به حالت باز یا غنچه استفاده شده، در تاج پادشاهان هخامنشی، در پوشاک آن دوران و در موارد متعدد دیگر گل لوتوس استفاده شده است. گل لوتوس در نقش برجسته های دوران ساسانی نیز بکار رفته است.

انواع نماد

نقش کاشی ایرانی با تزئین گیاهی
 
در آثار اسلام برای مبارزه قطعی با بت پرستی، تصویرکردن انسان و حیوان و نیز ساختن پیکره آنها ممنوع شد و هنرمندان هنرهای تجسمی کوشش خود را برای تزئین کتاب آسمانی با نقوش مجاز یعنی نقوش گیاهی به کار انداختند و دیری نگذشت که تذهیب و تزئین کتاب، هنر پیشرفته ای شد و سپس از صفحات کتاب آسمانی به قالی، پارچه ، کاشی و بسیاری از لوازم کاربردی زندگی راه بافت.
در مهره های بجا مانده از دوره های مختلف اسلامی، نقوش درختانی چون نخل بجا مانده که نمادی از آبادانی و فراوانی بوده است. برگ درخت زیتون نماد صلح، باروری ، تصفیه ، تزکیه، پیروزی و پاداش بوده است.

نمادهای حیوانی

انواع نماد
نقاشی غار لاسکو
 
نقاشی های عهد پارینه سنگی در غارها تقریبا به طور کامل از تصاویر حیوانات که با هنرمندی فراوان نقش شده اند، تشکیل می شود. دلایل زیادی وجود دارند که ثابت می کنند قصد از ترسیم این اشکال چیزی بیش از منعکس ساختن طبیعت بوده؛ این تصاویر به نوعی جادو دلالت دارد که با کشتن نمادین حیوان ، انسان در شکار حقیقی آن موفق می شود. یعنی این اعتقاد که هر اتفاقی برای تصویر روی دهد، برای اصل آن نیز به عمل درمی آید.
با مرور زمان، هیأت حیوانی کامل در بسیاری نقاط جهان به صورتکهای حیوانی و بعضاً شیطانی تبدیل شد. بابلی های قدیم، خدایان خود را در آسمان به صورت قوچ، گاو نر، خرچنگ ، شیر، عقرب، ماهی و بعضی حیوانات دیگر تجسم کرده اند.
انواع نماد

خدای گانش در هند

در هند خدایان با نقوش حیوانی ترکیب می شوند مانند "گانش" خدای بخت که بدن انسان و سر فیل دارد. در هنر مسیحی، سه تن از اصحاب مسیح که انجیل را نوشته اند نماد حیوانی دارند: لوقا، نشانه گاو نر، مرقس نشانه شیر، و یوحنا نشانه عقاب. متی مانند انسان-فرشته تجسم می شود. حضرت مسیح نیز با نمادهایی چون بره، ماهی، شیر و مارِ بالا آمده از صلیب تجسم شده است.**
 
انواع نماد

نقاشی مسیح در هیات چوپان پرهیزکار، حواریون در نمادگوسفند تجسم شده اند
 
در هنر هخامنشی نقوشی مانند شیر، گاو، اسب ، بز و عقاب فراوان و برای اشاره به مفاهیم دینی و اساطیری به کار رفته اند. این موضوع تا عصر ساسانی ادامه می یابد.
در هنر دوران اسلامی نیز از نمادهای حیوانی فراوان استفاده شده است که شاید مشهورترین آن نقش شیر در کنار سر انسانی است که تا قبل از دوران جمهوری اسلامی، نماد وسط پرچم بود و قدمت استفاده از آن به قرن چهارم هجری باز می گردد و در بسیاری از سکه های دوران های مختلف مانند صفوی فراوان بکار رفته است.
انواع نماد
نقاشی اثر مارک شاگال با نماد بز
 
با ورود به دوران مدرن، استفاده از نقوش نمادین حیوانی، گیاهی و هندسی در آثار نقاشانی چون مارک شاگال، کاندینسکی، پیکاسو، و پل کله بکار گرفته شده است.


پی نوشت:
* آلفرد هوهنه گر، نمادها و نشانه ها، ترجمه علی صلح جو، 1366، ص33
** کامران افشار مهاجر، حضور نمادها در هنرهای سنتی ایران، مجله هنرنامه ، ش 6



 

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین