سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
همه‌ی آنچه لازم است در مورد ویروس کرونای جدید (COVID-19)، بدانید و بخوانید و بپرسید و ببینید
اگر آیت الله کاشانی، بنده و دکتر بقائی نبودیم، مصدق رها کرده و رفته و در خانه اش را بسته بود و غیرممکن بود قیام سی تیر صورت بگیرد ...
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

بدبختی های مصدق زیر سر فاطمی بود

اگر آیت الله کاشانی، بنده و دکتر بقائی نبودیم، مصدق رها کرده و رفته و در خانه اش را بسته بود و غیرممکن بود قیام سی تیر صورت بگیرد ...

بخش تاریخ تبیان
حسین مکی

به گزارش خبرگزاری فارس، گفت و شنودی که در پی می آید شامل نکاتی پراکنده، اما در عین حال ارزشمند از روند نضج گیری نهضت ملی شدن نفت و نیز فرازهای مهم آن است. راوی این نکات که از چهره های شناخته شده و موثر در پیدایش موج نهضت ملی و نقش آفرین در رویدادهای بعدی آن است، در احصاء عوامل به بن بست رسیدن این جنبش مهم تاریخ معاصر به مواردی اشاره می کند که تا کنون ناگفته مانده است. لازم به ذکر است که این گفت وشنود توسط محقق محترم جناب مرتضی رسولی پور انجام شده است.
**غلامحسین رحیمیان در مجلس چهاردهم ملی شدن صنعت نفت را مطرح کرد
 *جنابعالی از چهره های شناخته شده تاریخ معاصر ایران به خصوص از شهریور 1320 به بعد هستید و نقشی که در جریان ملی شدن صنعت نفت، واقعه تیر 1331 و رخدادهای بعد از آن داشتید برهیچ کس پوشیده نیست. علاوه بر این از پیشکسوتان تاریخ نگاری معاصر هستید و با نوشتن چند جلد کتاب تحت عنوان تاریخ بیست ساله ایران به عنوان مورخ نقش برجسته ای را ایفا کرده اید؛ بنابراین اظهارات شما در مورد رخدادهای دوران ملی شدن نفت می تواند جنبه هائی مبهم از وقایع را برای علاقمندان مباحث تاریخی روشن کند. به عنوان نخستین سئوال لطفاً بفرمائید اولین بار موضوع نفت را چه کسی در مجلس شورای ملی مطرح کرد؟

نخستین بار غلامحسین رحیمیان در مجلس چهاردهم این موضوع را بیان کرد. در مجلس پانزدهم هم عباس اسکندری آن را پی گرفت. البته من در پاسخ به یکی از نمایندگان مجلس که پرسیده بود بالاخره چه باید کرد گفتم که نفت باید ملی شود. شما خودتان به خوبی می دانید که دکتر مصدق در آن زمان بر این باور بود که قضیه قرارداد دارسی را باید دنبال کرد؛ چون طبق قرارداد، مدت آن در 1962 تمام می شد؛ در حالی که من طرحی تهیه کرده بودم که به موجب آن قراردادی که شرکت نفت انگلیس و ایران در 1933 به تصویب رسانده بود کان لم یکن تلقی شود، یازده نفر هم این طرح را امضاء کردند، باتمانقلیچ هم آن را امضاء کرده بود؛ اما وقتی به او گفتند، کار خطرناکی کرد و امضای خود را پس گرفت. بنابراین به طور عملی اولین بار من این طرح را در مجلس مطرح کردم.

به نظر من بیشتر بدبختی ها را دکتر شایگان و فاطمی برای مصدق ایجاد کردند. شایگان در زمانی که در شیراز محصل بود، مقالاتی برای روزنامه طوفان فرخی یزدی نوشت و با سفارت شوروی هم ارتباط داشت

* جنابعالی در دوره پانزدهم نماینده مجلس بودید درحالی که آقای رحیمیان طرح خود را مبنی بر لغو یک جانبه قرارداد نفت جنوب در مجلس چهاردهم پیشنهاد کرد.
بله، درست می فرمائید در آنجا رحیمیان از نمایندگان مجلس و همچنین دکتر مصدق می خواهد که طرح او را امضاء کنند. دکتر مصدق استدلال کرده بود که انجام دادن این تقاضا درحال حاضر غیرممکن است. رحیمیان خودش به من گفت به این ترتیب بهتر است سکوت کنیم. منظورم این است که طرح پیشنهادی رحیمیان در مجلس چهاردهم به جهات مختلف پس گرفته شد، درحالی که من در مجلس پانزدهم با عباس اسکندری موضوع را دنبال کردیم.
* به هرحال نقش جنابعالی در مجلس پانزدهم به همراه نمایندگان اقلیت که با سخنرانی های طولانی خود مانع از تصویب لایحه الحاقی "گس-گلشائیان" شدید، از ذهن جامعه ایران خارج نمی شود. لطفاً بفرمائید که در دوره رزم آرا کار چگونه دنبال شد و به طورکلی نظر شما راجع به او چیست؟
ببینید ما در دوره رزم آرا در مجلس متحصن بودیم. دکتر مصدق هم دو سه شب در آنجا با ما بود، اما چون  مصدق برحسب اخباری که به او رساندند و وضع را خطرناک دید، با این عنوان که مریضم، رفت. ایشان اصلاً دو ماه به مجلس نیامد تا اینکه رزم آرا کشته شد. قرار بود نمایندگان در مجلس ترور شوند. این توطئه ها زیر سر رزم آرا بود. او حتی به آیت الله کاشانی گفته بود: «تو را در پامنار می کشم». در واقع او می خواست علاوه بر گروه اقلیت مجلس، آیت الله کاشانی و شاه را هم از بین ببرد. درحالی که در طرف مقابل او سرلشکر ارفع و سرتیپ دیهیمی برضد رزم آرا با هم همکاری می کردند. منظور دیهیمی و ارفع کوبیدن رزم آرا بود و تصور می کنم شاه هم بی میل نبود.
ببینید ما در دوره رزم آرا در مجلس متحصن بودیم. دکتر مصدق هم دو سه شب در آنجا با ما بود، اما چون  مصدق برحسب اخباری که به او رساندند و وضع را خطرناک دید، با این عنوان که مریضم، رفت. یادم هست که آن شب ها پیش مصدق می خوابیدم.
علت اختلاف شما با دکتر مصدق چه بود؟
چنانچه شما متن گزارشی را که بنده در مجلس دوره هفدهم ارائه کردم ببینید، متوجه خواهید شد که در قضایای مربوط به وقایع سی تیر اگر آیت الله کاشانی، بنده و دکتر بقائی نبودیم، مصدق رها کرده و رفته و در خانه اش را بسته بود و غیرممکن بود قیام سی تیر صورت بگیرد.
اگر آیت الله کاشانی، بنده و دکتر بقائی نبودیم، مصدق رها کرده و رفته و در خانه اش را بسته بود و غیرممکن بود قیام سی تیر صورت بگیرد.
بعد از وقایع سی تیر، اساس اختلافات، انتصابات دکتر مصدق بود.  به عنوان نمونه، ایشان یکی از منسوبان فرمانفرما را  به نام سرلشکر وثوق  و به قول خودش پسر وثوق لشکر، به معاونت وزارت جنگ منصوب کرد.  همان طورکه می دانید این شخص قبلاً در کاروانسراسنگی مرتکب اعمال خلافی شده بود و ممکن بود در اثر رفتار سوء او درگیری و زد وخورد صورت بگیرد. شخص دیگر، دکتر اخوی، وزیر پیشه و هنر بود که تحرک تابعیت کرده و در امریکا بود و از شرکای بزرگ شرکت امریکائی وستینگهاوس به حساب می آمد. یکی هم شاپور بختیار معاون وزارت کار بود. این انتصابات از سوی آیت الله کاشانی مورد اعتراض قرار گرفت و من هم در این موضوع با کاشانی موافق بودم و نسبت به این قبیل انتصابات اعتراض کردم. به هرحال زمانی که مصدق بعد از واقعه سی تیر کابینه خود را تشکیل داد، برخی از انتضابات او مورد اعتراض کاشانی و ما قرار گرفت؛ اما مصدق جواب خیلی تندی به کاشانی داد که من، تصویرنامه را در کتاب سی تیر چاپ کردم.
 شما به دکتر بقایی اشاره کردید . به هرحال نقش او در ملی شدن صنعت نفت بعد از دکتر مصدق و همچنین انتشار روزنامه شاهد ستودنی است؛ اما برخی از اعمال او در این زمان جای سئوال دارد. به عنوان نمونه سخنرانی بقایی در بعدازظهر سی تیر از رادیو سراسری کشور است.
*اختلاف میان دکتر مصدق و شاه برچه اساس و تا چه اندازه جدی بود؟ آیا قصد دکتر مصدق واقعاً کنار زدن شاه بود؟
دکتر مصدق می خواست شاه را برکنار کند و مطمئناً چنین بود. از اوایل مرداد 1331 اکبر میرزا صارم الدوله را به اروپا فرستادند تا با فرزندان محمد حسن میرزا (ولیعهد احمدشاه) ملاقات کند. دکتر صحت که طبیب مخصوص محمدحسن میرزا بود، گفت: «بچه های محمدحسن میرزا قبول نکردند». بنابراین مسلم بدانید اقدامات دکتر مصدق در جهت منقرض کردن سلسله پهلوی بود.
اما به نظر می رسد دکتر مصدق بیشتر قصد داشت که شاه مطابق اختیارات محدودی که قانون اساسی برای او تعیین کرده، سلطنت کند. آیا تصور نمی کنید هدف مصدق ایجاد و تقویت یک نظام پارلمانی دموکراتیک بود؟
مصدق به خود من گفت: «کاشانی و شاه را باید در قلعه ای محبوس و حفظشان کرد و هر زمان به وجودشان احتیاج شد، مثل پرچم آنان را به میان کشید.» منظور مصدق ایجاد یک حکومت دموکراتیک نبود. اختیاراتی که او گرفته بود، چرچیل در دوران جنگ جهانی دوم نداشت. یک شب در منزل دکتر بقایی جلسه داشتیم. وکلای جبهه ملی هم آمده بودند. دکتر نصر لایحه تعرفه گمرکی را آورده بود. افراد جبهه ملی به من گفتند: «چون وکلا از تو می ترسند، تو باید به شدت با این لایحه مخالفت کنی. متن نطق را هم تعیین کردند و من رفتم به مجلس. در همین زمان مصدق پیشنهادی داد و ضمن آن گفت: به هیچ دولت ملی هم اگر یک چنین اختیاراتی بخواهد، نباید بدهند، زیرا این بدعتی می شود که دولت های غیرملی هم آن را بخواهند. من هم به شدت  مخالفت کردم. بعد از من دکتر شایگان گفت: "دیکتاتوری یعنی همین" ، ولی بعدها دکتر شایگان مشاور کسی می شود که لایحه اختیارات را درست کرد. در گزارش هشت نفره هم که امضا شد آمده که مصدق گفته بود شاه باید سلطنت کند و من حکومت.

ما در دوره رزم آرا در مجلس متحصن بودیم. دکتر مصدق هم دو سه شب در آنجا با ما بود، اما چون  مصدق برحسب اخباری که به او رساندند و وضع را خطرناک دید، با این عنوان که مریضم، رفت

به این ترتیب به نظر شما بیشتر گرفتاری ها و مشکلات دکتر مصدق از چه ناحیه ای بود؟
به نظر من بیشتر بدبختی ها را دکتر شایگان و فاطمی برای مصدق ایجاد کردند. شایگان در زمانی که در شیراز محصل بود، مقالاتی برای روزنامه طوفان فرخی یزدی نوشت و با سفارت شوروی هم ارتباط داشت. این مطلب را دکتر انور خامه ای در کتاب «از انشعاب تا کودتا» نوشته است. این ارتباط نه به وسیله حزب توده، بلکه مستقیماً با سفیر روس بود. به همین دلیل در محاکمه سران حزب توده، وکالت آنها را قبول کرد. مدتی هم معاون دکتر کشاورز، وزیر فرهنگ شد. فاطمی هم شاید مدتی که در اصفهان بود، بی ارتباط با انگلیسی ها نبود؛ ولی از وقتی به جبهه ملی پیوست، کاملاً به نفع ملت ایران و ملی شدن صنعت نفت قدم زد. مصدق آن زمان که نخست وزیری را قبول نمی کرد، همیشه به افراد جبهه ملی می گفت: «قلم فاطمی به اندازه چند سپاه به ما کمک کرده. خوب است بدانید فاطمی را انگلیسی ها کشتند». در دوره شانزدهم روزی حسین فرهودی وکیل دزفول پیش من آمد و گفت: «انگلیسی ها خیلی مایلند با شما مذاکره کنند». گفتم: «من بدون اطلاع جبهه ملی نمی توانم. شما بروید با دکتر مصدق صحبت کنید». دکتر مصدق موافقت کرد. بنا شد کمیسیون جبهه ملی که عبارت بودند از بنده و حائری زاده و فاطمی، در منزل فرهودی ملاقات کنیم. حائری زاده گفت: «من عصبانی می شوم». لذا نیامد. بنابراین فقط من و فاطمی بودیم.
 *این مطلب مربوط به چه زمانی است؟ طرف مذاکره شما چه کسی بود؟
مربوط به کابینه رزم آراست و طرف مذاکره هم «پایمن» اتاشه سیاسی انگلیس بود. او قد بلندی داشت و فارسی را خیلی خوب می دانست. پس از مدتی صحبت، فاطمی پرسید: «شما چرا این قدر از رزم آرا حمایت می کنید؟» پایمن با لهجه خاص خود گفت: «ما در امور داخلی ایران مداخله نمی کنیم». من و فاطمی قدری به یکدیگر نگاه کردیم. قرارمان این بود که سکوت کنیم. وقتی از بحث سیاسی خارج شدیم، پایمن از من سئوال کرد: «شما راجع به نفت می خواهید چه کار کنید؟» در آن وقت کمیسیون نفت تشکیل شده بود. تا این سئوال را مطرح کرد، فاطمی یک دفعه با همان لهجه خاص به پایمن گفت: این مداخله در امور داخلی ماست...، شما چرا مداخله می کنید؟» پایمن اوقاتش تلخ شد. پا شد بیرون رفت. بله، انگلیسی ها فاطمی را کشتند.
*ایشان چه گفت؟
گفت مذاکرات قطع شود. به هر حال در بابل من از شاه قول گرفتم که فاطمی اعدام نشود. در فروردین 1333 بود که شاه منزل ما آمد. آنجا به شاه گفتم: «می گویند کریم پور شیرازی را با تلمبه امشی بنزین سوزاندند، حالا هم می خواهند این طور فاطمی را بکشند و این خوب نیست». شاه تائید کرد. در مورد محاکمه مصدق هم مخالفت کردم. بعد از یک سال شاه به من گفت: «بله، حق به جانب تو بود. مصدق نباید محاکمه می شد». شاه گفت: «حالا هم خواهم گفت فاطمی اعدام نشود، ولی باید با یک درجه تخفیف در زندان بماند». بعد از مدتی حکم اول اعدام او صادر شد. خواهر فاطمی تلفنی از من خواست اقدامی کنم. من یک روز به میراشرافی که وکیل دوره هجدهم بود و عازم دربار بود، گفتم به شاه یادآوری کنید که در بابل فرمودید فاطمی اعدام نشود، حالا حکم اعدام صادر شده. میراشرافی هم انصافاً به شاه گفت که خون سید شوم است، اگر اعدام شود بد می شود، ولی شاه جوابی نمی دهد.


منبع : خبرگزاری فارس

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین