سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
کشور عراق که در دو دهه اخیر دستخوش جنگ و ناآرامی بوده، میراث عظیمی از تاریخ جهان را در خود جای داده است. گنجینه ارزنده ای از میراث مکتوب دنیای اسلام در این کشور وجود دارد که این روزها با رشد و گسترش فعالیت داعش در معرض تهدید قرار گرفته است.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

تهدید میراث مکتوب شیعه 

گفت‌وگو با غلامرضا امیرخانی، معاون کتابخانه ملی درباره کتابخانه‌های کربلا و نجف

بخش کتاب وکتاب خوانی تبیان
حرم امام حسین

 

کشور عراق که در دو دهه اخیر دستخوش جنگ و ناآرامی بوده، میراث عظیمی از تاریخ جهان را در خود جای داده است. گنجینه‌ ارزنده‌ای از میراث مکتوب دنیای اسلام در این کشور وجود دارد که این روزها با رشد و گسترش فعالیت داعش در معرض تهدید قرار گرفته است.مدتی پیش داعش کتاب های کتابخانه موصل را که در میانشان نسخ خطی هم دیده می شد، آتش زد. به تازگی مسئولان کتابخانه ملی ایران از کتابخانه های شهرهای مقدس نجف و کربلا بازدید کردند. برای اطلاع وضعیت کتابخانه های این دو شهر مقدس که گنجینه ای از میراث مکتوب شیعی را در دل خود جای داده اند، با دکتر غلامرضا امیرخانی، معاون کتابخانه ملی گفت وگویی انجام دادیم.

به نظر می رسد پس از کتابخانه موصل، کتابخانه های دیگر عراق نیز در معرض تهدید نابودی قرار دارند. آیا سفر شما به عراق با هدف محافظت از میراث مکتوب این کتابخانه ها صورت گرفت؟

هدف از سفر به کشور عراق، بازدید از کتابخانه های مهم اماکن زیارتی این کشور بود و به دعوت کتابخانه یکی از این اماکن مقدس نیز به آنجا سفر کردیم. طی بازدید از این کتابخانه ها قرار شد کتابخانه ملی که سابقه خوبی در نگهداری از نسخ خطی دارد در برخی امور مانند تربیت نیروی متخصص برای این کتابخانه ها، مرمت نسخ خطی موجود در این مراکز و فهرست نویسی این منابع ارزشمند با کتابخانه های شهرهای کربلا و نجف همکاری کند و تفاهم نامه ای نیز در این زمینه به امضای طرفین رسید.

وضعیت کتابخانه های عراق در حال حاضر به چه صورت است؟

به هر حال، جنگ های متوالی در عراق، میراث این کشور را تهدید می کند. جنگ خلیج فارس در اوایل دهه نود و بعد حمله نظامی آمریکا به این کشور، عراق را دچار ناامنی کرد. در این میان کتابخانه ها همواره در معرض تهدید قرار داشتند. اکنون با حمله وحشیانه داعش به شهرهای عراق و سوریه نیز می بینیم میراث مکتوب ارزشمند این دو کشور نابود می شود. برای مثال، داعش کتاب های کتابخانه موصل را به آتش کشید. در این مدت می بینیم کتاب ها غارت شدند یا از بین رفتند و بخشی دیگری هم با دلسوزی افراد به جاهای دیگر منتقل و متفرق شده است، برای مثال در منازل نگهداری می شود تا از دسترس غارتگران محفوظ بماند. در اماکن مقدس مجموعه عظیمی از میراث مکتوب آثار اسلام بویژه منابع شیعی وجود دارد که ضرورت توجه به این کتابخانه ها را دوچندان می کند.

تا پیش از این که قم به مرکز علمی جهان تشیع تبدیل شود، نجف این جایگاه را به خود اختصاص داده بود. آیا منابع این کتابخانه ها را می توان با نسخ خطی کتابخانه مرحوم آیت الله مرعشی مقایسه کرد؟

حوزه نجف برای هزار سال مرکز علمی جهان تشیع به شمار می رفت. در این شهر مجموعه های خطی معتبری وجود دارد از جمله مجموعه کتابخانه مرحوم کاشف الغطاء، کتابخانه عمومی حضرت مرحوم آیت الله سیدمحسن حکیم، کتابخانه علامه امینی صاحب کتاب الغدیر که معروف به مکتبه الامام أمیرالمومنین (علیه السلام) است و همچنین کتابخانه های خود آستان های مقدس امیرالمومنین، سیدالشهدا و حضرت ابوالفضل. هر چند در این کتابخانه ها نسخ خطی ارزشمندی وجود دارد، اما قابل قیاس با کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نیست.

آیا این آثار هم در معرض تهدید قرار دارند؟

در زمان رژیم بعث این کتابخانه ها و گنجینه ها از دستبرد صدام در امان نبود. با وجود این شاید کتابخانه علامه امینی وضعیت بهتری نسبت به دیگر کتابخانه ها داشته باشد، چرا که دست نخورده مانده و هیچ خسارتی به آنجا وارد نشده است. در بازدید ما نمایشگاهی از نسخ خطی در این کتابخانه برپا بود و کارشناسان ایرانی نیز برای همکاری در آنجا حضور دارند. هر چند ساختمان قدیمی این کتابخانه وضعیت مناسبی ندارد، ولی به هر صورت کتاب ها و نسخه های خطی آن دست نخورده و سالم مانده است. در کتابخانه آیت الله حکیم نیز بیش از 4000هزار نسخه خطی وجود دارد.

کتاب های فارسی نیز در میان آثار به چشم می خورد؟

کم و بیش، ولی بیشتر کتاب ها به زبان عربی است، در کتابخانه ملی هم شاید نصف بیشتر کتاب های خطی به زبان عربی باشد، چراکه زبان اصلی و علمی و فقهی جهان اسلام تا به امروز عربی بوده است. به هر روی، این آثار به واسطه اسلام میراث مشترک ما به شمار می آید و عمده مولفان و کاتبان این آثار ایرانی هستند.

همکاری کتابخانه ملی با این کتابخانه ها تنها به فهرست نویسی و مرمت نسخ خطی محدود می شود؟

آنچه در اولویت این دوستان قرار دارد بیشتر بحث مرمت و حفظ و نگهداری کتاب است. البته برخی کتابخانه های داخل ایران نیز با چنین مشکلی روبه رو هستند. برای مثال ممکن است هم شرایط فیزیکی منابع استاندارد نباشد و هم این که نسخه هایی داشته باشند که آسیب دیده و هر روز بر میزان این آسیب افزوده شود. برای نگهداری نسخ خطی باید تمام عوامل محیطی از جمله نور، رطوبت و دما کنترل شود. همچنین نسخه های آسیب دیده باید آفت زادیی شود. قرار شد کتابخانه ملی در این زمینه به کتابخانه های کربلا و نجف درباره حفظ و احیای مشورت دهد و با برگزاری دوره های آموزشی چه در ایران و چه در عراق به این کتابخانه ها کمک کند.

 

در اماکن مقدس مجموعه عظیمی از میراث مکتوب اسلام بویژه منابع شیعی وجود دارد که ضرورت توجه به این کتابخانه ها را دوچندان می کند

همچنین ارسال منابع به این کتابخانه ها در دستور کار ما قرار دارد چنان که در این سفر نیز منابعی در اختیار این کتابخانه ها گذاشته شد و پیش از این نیز کتاب 34 جلدی فهرست نسخ خطی ایران به بیشتر کتابخانه های کربلا و نجف ارسال شد تا به عنوان یک کتاب ارزشمند برای کار در حوزه نسخه های خطی در اختیار این عزیزان باشد.

برای همکاری با کتابخانه های شهرهای دیگر عراق از طرف دولت عراق درخواستی نشده؛ برای مثال شهرهایی که بیشتر در معرض تهدید داعش قرار دارند؟

هنوز درخواستی صورت نگرفته، ولی در آن مناطق کار چندانی نمی توان صورت داد.

در میان کتاب های کتابخانه موصل نسخه های خطی نفیس نیز موجود بود؟

اطلاعی در این زمینه ندارم. شایعه شده که در میان کتاب ها نسخه های خطی و کتاب های قدیمی نیز از بین رفته است، با این همه به نظرم باید به این اخبار با احتیاط نگاه کرد. برای مثال، چند سال پیش به افغانستان رفته بودم و برخلاف شنیده ها که از سوزاندن نسخ خطی توسط طالبان حکایت داشت، دیدم بیشتر نسخه های خطی سالم باقی مانده است و اصل نسخه های خطی این کشور که در آرشیو ملی افغانستان نگهداری می شود دست نخورده باقی مانده بود. به هر حال، بنا بر فهرست نسخ خطی، کتابخانه موصل دارای نسخه های نفیسی بوده، ولی این که از بین رفته یا خیر چندان مشخص نیست و امیدوارم که این اتفاق رخ نداده باشد.

به شهرهای سامرا یا کاظمین نیز سفر کردید؟

به کاظمین رفتیم، ولی به علت محدودیت زمان نتوانستیم از کتابخانه آن بازدید کنیم، ولی از مجموعه آثاری دیدار کردیم که در دید عموم قرار ندارد. از جمله مقبره چندین تن از رجال قاجار مانند فرهادمیرزا معتمدالدوله که خود و خانواده اش در آنجا دفن شده اند و مقبره آنها اکنون به دفتر کار تبدیل شده است. برای همین افراد عادی نمی توانند از آن بازدید کنند. در این دفتر سنگ نوشته هایی به زبان فارسی موجود بود.

ولی به سامرا نرفتیم و شخصا اطلاعی ندارم که در عتبه مقدسه امامین عسکریین کتابخانه ای باشد یا خیر.

ظاهرا قرار است کتابخانه ملی در تدوین «دانشنامه کربلا» همکاری کند. این دانشنامه توسط چه نهادی تألیف می شود و نقش کتابخانه ملی در این زمینه چیست؟

این امر به درخواست عبدالامیر القریشی، رئیس مرکز مطالعات آستان مقدس حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) انجام می شود. در این دیداری که با القریشی داشتیم او برای گزینش مدخل ها و تدوین این دانشنامه از کتابخانه ملی دعوت به همکاری کرد. بسیاری از آثار تمدن کربلا در طول دوره های مختلف از بین رفته است و آنها قصد دارند بخش هایی از این پیشینه را مستندسازی کنند.


منبع: جام جم/کمیل انتظاری


 

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین