سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
غلامحسین سالمی داستان نویس است و سال هاست در عرصه ی ادبیات فعالیت میکند. خواندن نظرات او در زمینه ویرایش خالی از لطف و فایده نیست.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

درباره‌ نقش و اهمیتِ ویرایش در نشر

غلامحسین سالمی شاعر ومترجم است که ویراستاری حرفه ای  نیز یکی از کارهای اوست.برخی از آثار ـ تألیف وترجمه ـ او عبارتند: از «مرد حادثه ها ـ مجموعه شعر »، «دختر كشیش، اثر: جورج اورول»، «برف بهاری، نوشته: یوكیومیشیما»، «سفر بی بازگشت، اثر: گرا هام گرین»، «روز شغال، نوشته: فردریك فورسایت»، «آذرخشی در ظلمت تعالیم بودا به روایت دالایی لاما و... دیدگاه او در باره اهمیت و کیفیت ویرایش در نشر  را مرور می کنیم:

 

فرآوری: زهره سمیعی- بخش ادبیات تبیان
ویرایش
 

ویراستارانی مشهور تر از نویسندگان
ویراستاری و ویرایشِ متنها از کارهایی است که در تمامیِ کشورهای جهان جا افتاده و شخصِ ویراستار از ارج و قربی همپای نویسنده یا مترجم اثر برخوردار است. متأسفانه این مقوله هنوز در ایران ارزش واقعیِ خود را به دست نیاورده است و دلیل اصلیِ آن هم شاید این باشد که بیشتر نویسندگان یا مترجمانِ ما بر این باورند که در کارِ نوشتن از هر خطایی مبرا هستند و آمدنِ نام ویراستار در کنارِ نامشان از شأن و منزلت و اعتبار آنها میکاهد. از سوی دیگر متأسفانه برخی ناشران هم کار را ویرایش نشده چاپ میکنند و حاضر نیستند بابت این کار به کسی پول بدهند، هر چند اندک. معمولاً در کشورهای دیگر تمام ناشران در مجموعه ی کاریِ خود از حضور ویراستاران و مشاوران ادبی سود میبرند. برخی از ویراستاران حتی از نویسندگان یا مترجمها هم مشهورترند و چاپِ نامِ آنها بر روی جلد یا در شناسنامه ی کتاب، فروشِ بیشترِ آن کتاب را تضمین میکند. وقتی نویسندهای کتابی را برای چاپ پیش ناشری میبرد، این ویراستار است که دربارهی خوب یا بد بودنِ آن نظر میدهد. بسیار اتفاق افتاده است که نویسندهای گمنام، به خاطر آنکه ویراستاری سرشناس کتاب او را ویرایش کرده، به شهرتی عظیم دست یافته است.

هرس کردن ایرادها و اشکالهای متن
جماعتِ کتابخوان با شناختی که از ویراستار دارند، وقتی نامِ او را همراهِ نامِ نویسندهای ناشناخته میبینند، به خود میگویند بیتردید این نویسنده حرفی برای گفتن داشته و به اصطلاح جوهرِ این کار را دارد که چنین آدمی ویرایش کار او را برعهده گرفته است. ویراستار علاوه بر هماهنگ کردن کار نویسنده یا مترجم از نظر دستور زبان وآیین نگارش، ایرادها و اشکالها را نیز برطرف میکند و متنی شسته وروفته و پالوده تحویل میدهد. معمولاً ویراستار نوشته را از زواید پاک میکند. او به باغبانی میماند که شاخه های زیادیِ درخت را هرَس میکند و در نتیجه زیباییِ درخت بیشتر به چشم میآید. ویراستار گاهی ساختار کتاب را تغییر میدهد؛ او با حفظِ خطِ داستان و شیوه ی نگارشِ نویسنده و با جابه جایی جمله ها، و به کارگیریِ روشِ صحیحِ دستور زبان فارسی متنی به دست میدهد که خواننده از خواندنِ آن اظهارِ رضایت میکند، چراکه دیگر از پُرگوییها، انشانویسیها و حواشیِ بیهوده در متنِ اصلی خبری نیست و متن روان در دستِ خواننده است.
یکی از نکاتی که ویراستار در تصحیح متنهای ترجمه شده در نظر میگیرد، اسامیِ قهرمانان کتاب است. برای مثال، اگر اصل داستان فرانسویست و مترجم متن را از نسخه ی انگلیسی اثر برگردانده، باید دقت داشته باشد که مثلا نام قهرمان «مایکل» نیست بلکه «میشل» است و همین میشل در اسپانیا و برخی از کشورهای اسپانیایی زبان آمریکای لاتین میگوئل و در کشورهای انگلیسی زبان مایکل است. یعنی: میشل، مایکل، میشاییل، میخاییل، میکاییل و میگوئل همه یکیست، اما باید دید داستان اصلی به چه زبانی نوشته شده و نام مصطلح در آن زبان را به کار ببرد. لازم به یادآوری است که نامِ قهرمان کتابِ سِر وانتس، دون کیخوته است نه دون کیشوت و در واقع اسپانیاییها آدمی به این نام را نمیشناسند!
جای تأسف است که بگویم هنوز بسیاری از نویسندگان و مترجمان ما فرق بین نهار و ناهار را نمیدانند، یا هنوز از کلمه ی برعلیه به جای علیه استفاده میکنند و نمیدانند واژه ی گزارش یا پیشنهاد هرگز با ات جمع بسته نمیشود. نیز نباید خواند یا نوشت ناچاراً چرا که ناچار واژهای کاملاً فارسی است و تنوین عربی نمیگیرد و باید از واژهی به ناچار یا از سرناچاری استفاده کنیم.
هنوز در بسیاری از کتابها به واژه ی غلط «گاها» بر میخوریم که باید به جای آن از واژه ی گاهی یا گه گاه یا هرازگاهی استفاده شود. متأسفانه در بسیاری از برنامه های تلویزیون، حتی اخبار، مصاحبه و سریالها هم با چنین واژه هایی روبه رو میشویم که استفاده از عملیاتها، در رابطه با، شئونات، شعبات، کسورات، فلذا، مینماید، میباشد، میگردد، انتخاباتها، مراسمها پیش پا افتاده ترین آنهاست. استفاده از واژه هایی مثل لوازم التحریر به جای نوشتافزار یا قوس وقزح (توجه داشته باشیم که اصل این واژه قوسِ قُزَح است) به جای تیراژه یا رنگین کمان، لحاظ کردن به جای منظور کردن یا در نظر گرفت و اولادها به جای بچه ها (اولاد جمع ولد است و فقط پسرها را شامل میشود) که دیگر مثل نقل و نبات توی کتابها دیده میشود. از دیگر مواردی که باید نام برد جمع بستن جمله است، مثلِ تمام پنجره ها باز بودند به جای «... باز بود» یا تمام کفشها مشکی بودند به جای «...مشکی بود» و دهها مورد دیگر. خیلی وقتها چشممان به استفاده ی نادرست از علامت مفعول بیواسطه ی را روشن میشود که این کار با نهایت تأسف به مطبوعات هم کشیده شده مثل تهران رکورد آلودگیِ هوا در جهان را شکست به جای «... هوا را در جهان شکست.»
_ یا: هر چه نکات حسن در عالم گیتی بوده را به جای هر چه نکات حسن را در ...
_ یا: آنچه نوشتهام را کشف میکنم به جای آنچه را نوشته ام...
_ یا: نظر وی دربارهی مسایل جاریِ کشور را بشنوند به جای نظر وی را...
_ یا: راهی که انتخاب کردی را به جای راهی را که ...
_ یا: خانه ای که خریدهای را ... به جای خانه ای را که خریدهای...
_ یا: کسانی که دستشان به دهانشان میرسد را به جای کسانی را که ...
و نه یک یا دو تا بلکه صدها مورد دیگر که از حوصلهی قلم بیرون است. از همهی اینها که بگذریم، نمیدانم پسوند «جات» از کجا آمده که سیل ترشیجات، شیرینیجات، سبزیجات و کارخانجات به این مملکت سرازیر شده است!

صیقل دادن متن
خدمات ویراستار به ویژه در کار خطیر ترجمه و تألیف در خور توجه است. ویراستار مُبلغ این فکر است که مقبولیت یک ترجمه فقط دانستنِ زبان و استعداد نظریِ مترجم نیست، بلکه تا حدودی فراگرفتنیست و با راهنماییِ ویراستاری دلسوز و البته با سواد، بهتر صیقل میخورد و نمود آن بارزتر میشود. با افزایش سهمِ ترجمه در بازارِ نشر ایران و نبود نظام کنترل، ترجمه هایی در هم ریخته و پُرغلط به ضرب و زورِ نامِ نویسنده یا ناشر، بازار را اشباع میکند و نتیجه اش هم آشفتگیهایی است که شاهد آن هستیم. ترجمه هایی که بود و نبودشان فرقی نمیکند، وقتی به بازار میآید، چند صباحی به ضرب و زورِ رسانه ها و کم اطلاعیِ مردم و نیازهای کاذبشان به مسایل و مشکلات مطرح شده در کتاب و فریب و نیازِ  به فریب گل میکند و چندین چاپ هم میخورد، اما چون صاحبی ندارد، دست کم اهل فرهنگ و ادب اقبالی به آنها نشان نمیدهندو  عمرشان هم که به سر میآید، دیگر کسی سراغی از آن ترجمه ها نمیگیرد.
دوم آثار پدر و مادر دار، و استخوان دار ادبی و ارزشمند است. این آثار هم دو نوع ترجمه دارد: ترجمههای مسئولانه و ترجمه های مسروقه. منظورم از ترجمهی مسروقه، ترجمه هایی است که مترجم صلاحیت ترجمه اش را ندارد و به صرف نام نویسنده وشهرت اثر، به جان آن میافتد و در آشفته بازار نشر، کار را ضایع میکند و بیرون میدهد. معمولاً این کارها هم علاوه بر آن که ویراستاری نمیشود، ویراستاران هم برای حفظ آبروی خود سراغ آنها نمیروند. نمونه هایش آثاری است که به اسم مارکز چاپ میشود. از ناشر و مترجم محترم اسم نمیبرم. خواننده خودش آنقدر فهیم است که دوغ را از دوشاب تمییز دهد. در ترجمه های مسروقه، نه ناشر با خواننده صادق است نه مترجم. اگر هم بحث نظارتی مطرح شود، بلافاصله فریاد ممیزی و سانسورشان بلند میشود. مترجم محترم که BLUE را در همه ی متنها، فقط به یک معنی و آن هم از نوع رنگ میشناسد، طبعاً دلگیری را از آن در نمییابد و چون خودش هم میفهمد مطلب نارساست، تقصیر را میاندازد به گردن نویسنده، او هم که حضور ندارد تا از خود دفاع کند، پس خلاص! بگذریم و ترجمه های مسروقه را به حال خودشان وامیگذاریم.
در ترجمه های مسئولانه، ضمن آن که مترجم از استعداد بالایی برخوردار است، گاهی نکاتی از چشماش پنهان میماند که این نکات در صلاحدید و مشورت با ویراستاری مسئول و آشنا به نکات ظریف زبان مقصد و گاه مبداء عیان میشود و با اصلاح متن، ترجمهای پاکیزه تر به دست میآید. به جرأت میتوان گفت ویراستاران نقش بسیار سازندهای در پیشبرد کار ترجمه و تألیف دارند. بعضی از ترجمه ها و یا متنهای مُرده و پُر از غلط را زنده میکنند و به روایتی متاب را به کتاب تبدیل میکنند. با توجه به هجوم متنها و نثرهای از هم گسیختهای که در بازار نشر با آن مواجه هستیم، در کشور ما برای ویراستاران کار زیاد است، ولی متأسفانه کم هستند ویراستارانی که زبان فارسی را خوب بدانند و از ظرایف آن بهره مند باشند، البته بماند که هنوز بسیاری از مترجمان و نویسندگان به کار ویرایش رغبتی نشان نمیدهند خوشبختانه اخیراً برخی ناشرانِ ایرانی که ارزشِ ویرایش را شناخته اند، پیش از چاپ هر کتاب، متن را به ویراستار میدهند تا پس از ویرایش، متنی تمیز و بدون ایراد چاپ کنند. ان شاالله درآینده ببینیم که تمامیِ ناشران محترم به ویرایش اقبال نشان دهند و دست کم کتابهایی بدون غلط املایی و انشایی بخوانیم.



منابع:
آزما
ایبنا

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین