سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
روزى را به وسیله انفاق در راه خدا نازل كنید و هر كس یقین به پاداش الهى داشته باشد در عطایا و بخشش خود سخاوتمند است .
عکس نویسنده
عکس نویسنده
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

احكام فقهى و نهج البلاغه

الریاضیات فی خطب الإمام علی علیه السلام

امام علی علیه السلام در نهج البلاغه به كسانى كه از ترس فقر، از انفاق خوددارى مى‏كنند، هشدار داده مى‏فرماید:  «اذا ملقتم فتاجروا الله بالصدقة‏» . هنگامى كه نیازمند شدید به وسیله انفاق با خداوند معامله كنید.

تاكنون درباره ابعاد مختلف این كتاب عظیم سخن بسیار گفته شده، بعد عقیدتى، فلسفى، سیاسى، اخلاقى، اجتماعى و . . . ولى كمتر از بعد فقهى آن سخن به میان آمده است و شاید این به خاطر آن بوده است كه این بحثها در سطح عموم نشر مى‏شده و سخن از بعد فقهى آن باید با فقها گفته شود، و با اصطلاحات مخصوص این علم، كه طبعا همگان را مفید نخواهد بود .

ولى هم نهج البلاغه از این نظر غنى است و مطالب فراوانى پیرامون احكام فرعى آمده است و هم مى‏توان گوشه‏هائى از این بحث را آن چنان تهیه كرد كه خالى از اصطلاحات پیچیده علمى، و همگان را مفید باشد . ولی مشكل بتوان همه آنها را در یك بحث فشرده گنجانید. ما در این نوشتار به  چند مورد اشاره می کنیم:

فلسفه تشریع زكات

در این مسئله مهم فقهى نخست‏ به فلسفه تشریع زكات برخورد مى‏كنیم كه امام على (علیه السلام) در نهج‏البلاغه اشارات پر معنى به آن فرموده است .

در یك جا مى‏فرماید:  «سوسو ایمانكم بالصدقة و حصنوا اموالكم بالزكوة، و ادفعوا امواج البلاء بالدعاء» . (وسائل الشیعه، جلد 6، صفحه 7، حدیث 16 (نهج البلاغه پارسى، حكمت 138، ص: 534)

ایمان خود را با صدقه تقویت كنید و اموال خویش را با زكات از دستبرد دشمنان مصون دارید و امواج بلا را با دعا دفع كنید .

مى‏دانیم آنچه ثروتها را به باد مى‏دهد، و اصل مالكیت‏شخصى را متزلزل مى‏سازد، همان فاصله طبقاتى است و یكى از طرق مبارزه با آن مساله زكات است .

در عبارت دیگرى مى‏فرماید: «ثم ان الزكوة جعلت مع الصلوة قربانا لاهل الاسلام فمن اعطاها طیب النفس بها فانها تجعل له كفارة، و من النار حجابا و وقایة‏» . (وسائل الشیعه، جلد 6، صفحه 6، حدیث 15)

زكات همراه نماز وسیله تقرب مسلمانان است و هر كس آن را از طیب نفس بپردازد كفاره گناهان او خواهد بود و حجاب و مانعى است از آتش دوزخ .

خداوند در اموال اغنیا غذاى فقرا را پیش بینى كرده است (كه اگر حق الهى را دقیقا بپردازند یك گرسنه در سراسر جامعه انسانى وجود نخواهد داشت) بنابراین، هیچ فقیرى گرسنه نمى‏شود مگر به خاطر وظیفه‏نشناسى فرد بى‏نیازى، و خداوند آنها را از این معنى بازخواست مى‏كند

در اینجا امام على (علیه السلام) به بعد اخلاقى و فلسفه روحانى زكات اشاره مى‏كند در حالى كه جمله قبل ناظر به فلسفه اجتماعى و اقتصادى زكات بود .

یا در جاى دیگر به نقش فوق‏العاده مهم زكات در تامین اجتماعى اشاره كرده مى‏فرماید:

«ان الله سبحانه فرض فى اموال الاغنیاء اقوات الفقراء، فما جاع فقیر الا بما منع غنی، و الله تعالى سائلهم عن ذلك‏» . (وسائل الشیعه، جلد 6، صفحه 16، حدیث 25 (نهج‏البلاغه پارسى، حكمت 320، ص: 578(

خداوند در اموال اغنیا غذاى فقرا را پیش بینى كرده است (كه اگر حق الهى را دقیقا بپردازند یك گرسنه در سراسر جامعه انسانى وجود نخواهد داشت) بنابراین، هیچ فقیرى گرسنه نمى‏شود مگر به خاطر وظیفه‏نشناسى فرد بى‏نیازى، و خداوند آنها را از این معنى بازخواست مى‏كند .

 

حکم فرار از جهاد

بدون شك فرار از جنگ از محرمات و گناهان كبیره است و علاوه بر صراحت قرآن در این زمینه در روایات اسلامى نیز بر آن تكیه شده است .

در نهج البلاغه نیز در این زمینه حدیث گویائى آمده است .

«وایم الله لئن فررتم من سیف العاجلة لا تسلمون من سیف الاخرة، انتم لها میم العرب و السنام الاعظم، ان فی الفرار موجدة الله و الذل اللازم و العار الباقی و ان الفار غیر مزید فى عمره ولا محجوب بینه و بین یومه‏» . (نهج‏البلاغه كلام 124 ص 181)

انفاق

به خدا سوگند اگر از شمشیر دنیا فرار كنید از شمشیر آخرت سالم نمى‏مانید شما بزرگان عرب هستید و شرافتمندان برجسته، در فرار، غضب و خشم خدا است و ذلت همیشگى و ننگ جاویدان، فرار كننده چیزى به عمر خویش نمى‏افزاید، و بین خود و روز مرگش حائلى ایجاد نمى‏كند .

 

انفاقهاى مستحبى

در نهج‏البلاغه درباره استحباب انفاقهاى مستحبى بحثهاى جالبى دیده مى‏شود .

از جمله در حدیثى مى‏فرماید:  «استنزلوا الرزق بالصدقة و من ایقن بالخلف جاد بالعطیة‏» . (وسائل الشیعه، جلد 6، صفحه 257، حدیث 11 (نهج البلاغه حكمت 137 138)

روزى را به وسیله انفاق در راه خدا نازل كنید و هر كس یقین به پاداش الهى داشته باشد در عطایا و بخشش خود سخاوتمند است.

و در همین باب مخصوصا به كسانى كه از ترس فقر، از انفاق خوددارى مى‏كنند، هشدار داده مى‏فرماید:  «اذا ملقتم فتاجروا الله بالصدقة‏» . (وسائل الشیعه، جلد 6، صفحه 259، حدیث 20 (نهج البلاغه حكمت 258 ص 513( هنگامى كه نیازمند شدید به وسیله انفاق با خداوند معامله كنید.

ایمان خود را با صدقه تقویت كنید و اموال خویش را با زكات از دستبرد دشمنان مصون دارید و امواج بلا را با دعا دفع كنید

مسئله تجارت ـ مبارزه با احتكار، و نرخ گذارى

در مورد مسئله تجارت و مسائل مربوط به خراج و بیت‏المال و كسانى كه حق در بیت‏المال دارند و چگونگى جمع‏آورى و مصرف خراج، سخنان فراوانى دارد كه تنها به یك مورد آن در مسئله احتكار كه مخصوصا فقیه بزرگ مرحوم صاحب جواهر نیز بر آن تكیه كرده است اشاره مى‏كند در این گفتار، امام مى‏فرماید:

«فامنع من الاحتكار، فان رسول‏الله (صلی الله علیه و آله) منع منه، ولیكن البیع بیعا سمحا بموازین عدل و اسعار لا تجحف بالفریقین من البائع و المبتاع، فمن قارف حكرة بعد نهیك ایاه فنكل به، و عاقب فى غیر الاسراف‏» .(وسائل الشیعه، جلد 12، صفحه 315 حدیث 13 (نهج البلاغه نامه 53)

پس احتكار را جلو گیر كه رسول خدا - درود و سلام خداوند بر او و خاندانش - جلوى آن را مى‏گرفت، و بدان كه خرید و فروش باید آسان، بر اساس موازین داد و به نرخى منصفانه باشد كه به هیچ یك از فروشنده و خریدار زیان وارد نیاید، و اگر كسى پس از اخطار و نهى تو باز احتكار ورزید، كیفرش ده و عادلانه عقوبتش كن . (نهج‏البلاغه پارسى - دین‏پرور، سید جمال‏الدین (

فقیه بزرگ شیعه مرحوم صاحب جواهر هنگامى كه به حدیث فوق اشاره مى‏كند تعبیرش این است «فى كتاب الاشتر المروى فى نهج البلاغه‏» . (جواهر كلام جلد 22، كتاب التجاره صفحه 479٩

این تعبیر نشان مى‏دهد كه او اهمیت‏بسیارى براى سند نهج البلاغه قائل بوده است، زیرا این نامه را به على (علیه السلام) نسبت داده .

جالب اینكه از حدیث فوق مى‏توان در استنباط چندین حكم مهم اسلامى كمك گرفت .

1 - تحریم احتكار

2 - نظارت حكومت اسلامى بر نرخگذارى بنحوى كه منافع خریدار و فروشنده، تامین شود

3 - واگذارى تعزیرات حكومتى به حاكم شرع

4 - لزوم تناسب میان تعزیر و جرم

فرآوری: آمنه اسفندیاری

بخش نهج البلاغه تبیان  


منابع:

مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن

نقش نهج البلاغه در فقه اسلامى ‏ ـ آیة الله العظمی ناصر مكارم شیرازی  دام ظله

وسائل الشیعه، جلد 6

نهج البلاغه حكمت 137 138

نهج‏البلاغه كلام 124

 

مطالب مرتبط:

اگر زکات ندهیم چه می شود؟

چند نکته درباره زکات

زكات در نعمتهاى مادى و معنوى‏

مشاوره
مشاوره
اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین