سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
در آثار و روایات شیعه، نام این محدّث عالیقدر به عنوان جعفر بن محمد القمّی و گاهی به نام جعفر بن محمد الاشعری و یا تحت عنوان جعفر بن محمد بن عبیداللّه اشعری، مطرح گردیده كه این هر سه، اشاره به این محدّث بزرگوار دارد.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

جعفربن محمد اشعری قمی

جعفربن محمد اشعری قمی
در آثار و روایات شیعه، نام این محدّث عالیقدر به عنوان جعفر بن محمد القمّی و گاهی به نام جعفر بن محمد الاشعری و یا تحت عنوان جعفر بن محمد بن عبیداللّه اشعری، مطرح گردیده كه این هر سه، اشاره به این محدّث بزرگوار دارد.

هر پژوهشگری كه در مقوله معرفت دینی و فرهنگ شناسی تحقیق می كند، این نكته را به وضوح می یابد كه یكی از سرزمین هایی كه در عمق بخشیدن به مبانی و معارف دین و نشر آثار اهل بیت عصمت از خود شایستگی لازم را نشان داد، شهر قم بود؛ بویژه در سده های اول اسلام كه ده ها بلكه صدها فقیه و محدّث ارجمند در دامن خود پروراند.

 

نام و ولادت

یكی از ستارگان حدیث و فقه شیعه كه در روزگاران پیشین می زیست، جعفر بن محمد اشعری قمی است، كه در خاندان سر افراز و بلند مرتبه اشعری، زاده شد و چون در شهر قم چشم به جهان گشود و در همان جا رشد علمی خود را آغاز كرده، قمی هم به او می گویند.وی توانست در زمانی كوتاه در جرگه چهره های برجسته دانشوران شیعه قرار گیرد.

 

در آثار و روایات شیعه، نام این محدّث عالیقدر به عنوان جعفر بن محمد القمّی و گاهی به نام جعفر بن محمد الاشعری و یا تحت عنوان جعفر بن محمد بن عبیداللّه اشعری، مطرح گردیده كه این هر سه، اشاره به این محدّث بزرگوار دارد.

 

این كه جعفر بن محمد اشعری، در كدامین سده و در چه سالی پا به عرصه گیتی نهاد، همانند سایر محدّثان شیعی، در هاله ای از ابهام قرار دارد؛ ولی می توان با كاوش و تحقیق در پاره ای از نشانه ها، كه در لا به لای این نوشتار روشن خواهد شد، حدس زد كه او در نیمه اول از سده دوم هجری، به دنیا آمد و شبستان زندگی خاندان خویش را رونق و صفا بخشید.

 

ارزیابی شخصیّت

بدون تردید جعفر بن محمد اشعری یكی از پر آوازه ترین ناقلان اخبار و آثار امامان بزرگوار شیعه و نامش در سراسر كتاب های حدیثی شیعی، نامی آشنا و شناخته شده است. گرچه در كتاب های رجال شناسانی همانند نجّاشی و كشّی، ستایش ویژه ای از او به چشم نمی خورد؛ امّا با جستار در نوشتار گروهی دیگر از آنان، كه او را ستوده اند، جایگاه بلند وی در حوزه فقه و حدیث روشن می شود.

 

شیخ طوسی در «فهرست»، این محدّث را به عنوان یكی از مصنّفان شیعه یاد كرده است. از همین رو است كه یكی از عالمان معروف اهل سنّت، در اثر برجسته خود «لسان المیزان» نام این محدّث را یاد آوری كرده و گفته است:

طوسی، او را در گروه عالمان و مصنّفان شیعه قرار داد.

به هر حال، خود این سخن، نشانه روشنی است از برجستگی این محدّث قمّی.

 

علّامه بهبهانی نیز، كه بی شك از بزرگ ترین شرح احوال نویسان و رجال شناسان اندیشمند شیعه است، درباره این محدّث ابراز داشته است: این كه محمّد بن احمد بن یحیی در كتاب نوادر الحكمه خویش، جعفر بن محمّد اشعری را از گروه راویان مورد وثوق و اطمینان، استثنا نكرده، بهترین گواه بر وثاقت و وجاهت جعفر بن محمد اشعری قمی است. آنچه این سخن را تقویت می كند، این واقعیت آشكار است كه از جعفر بن محمد اشعری، احادیث فراوانی نقل شده است و روایات او در جای جای كتاب های حدیثی به چشم می خورد.

 

یكی از بزرگان عصر حاضر، پیرامون این شخصیت بزرگوار چنین می نگارد:

او یكی از حاملان و حافظان علوم امامان معصوم (ع) است كه بیش از صد روایت از او نقل شده است.

 

استادان

جعفر بن محمد اشعری قمی، برای فراگیری و دریافت احادیث اهل بیت، از هیچ تلاشی كوتاهی نورزید و در این راه، اهتمام شایسته ای از خویش نشان داد. وی با اشتیاق تمام، خود را به سرچشمه های دانش می رسانید و جان تشنه خود را سیراب می كرد. در این جا به نام جمعی از استادان روایتی او بسنده می كنیم:

1 - عبداللّه بن میمون قدّاح، كه بیشتر روایات جعفر، از این استاد معروف است؛

2 - پدر بزرگوارش، محمد بن عبیداللّه اشعری ؛ 3 - فتح بن یزید؛ 4 - ابو یحیی واسطی؛ 5 - عبیداللّه بن دهقان؛ 6 - محمد بن سلیمان دیلمی؛ 7 - محمّد بن عیسی قمّی.

 

عبداللّه بن میمون

چون بیشتر روایاتی كه جعفر بن محمد اشعری نقل كرده است، از عبداللّه بن میمون می باشد، مناسب است اشاره ای كوتاه به منزلت این استاد حدیث شیعه داشته باشیم.

پدر عبداللّه، یكی از یاران امام باقر (ع) و امام صادق (ع) بود و از آن بزرگواران روایت می كند.خود عبداللّه هم، از امام جعفر صادق (ع) روایت می كند و از محدّثان موجّه و برجسته شیعه است.

شیخ طوسی در «فهرست»، عبداللّه را صاحب كتاب می داند.

ابن ندیم نیز علاوه بر این كه او را صاحب كتابی دانسته، او را در شمار فقیهان و عالمان و محدّثان شیعه آورده است. كشّی با نقل روایتی درباره عبداللّه می نگارد: روزی حضرت ابوجعفر (ع) (كه ظاهراً حضرت جواد (ع) است.)، به عبداللّه بن میمون فرمود: چند شیعه همانند تو در شهر مكه زندگی می كنند؟ وی در پاسخ امام می گوید: چهار نفر. امام فرمود: شما چند تن، همچون نور هایی در دل تاریكی های زمین هستید.

 

از مجموعه تحقیقات و پژوهش ها، بر می آید كه این محدّث، از راویان برجسته اخبار و آثار اهل بیت (ع) بوده و در انتقال سخنان اهل بیت (ع) به نسل های بعد از خود و نیز در نشر مكتب امامان شیعه سهم به سزایی داشته است.

 

شاگردان

به دلیل آن كه این محدّث بزرگوار در زمان خود شخصیتی نام آور در عرصه حدیث شیعه بود، جماعتی از عاشقان و علاقه مندان به دانش حدیث، پروانه وار به گرد شمع وجود او جمع شدند و از خرمن علم او خوشه ها اندوختند.از میان آنان، می توان افراد ذیل را نام برد:

1 - احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی؛ 2 - ابراهیم بن هاشم قمی ؛ 3 - محمد بن خالد برقی قمی؛ 4 - احمد بن محمد بن خالد برقی قمی ؛ 5 - سهل بن زیاد؛ 6 - محمد بن احمد بن یحیی 7 - محمدبن حسن صفار قمی ؛ 8 - سعد بن عبداللّه اشعری قمی.

 

همان گونه كه ملاحظه می شود، شاگردان جعفر بن محمد، از چهره های سرشناس حدیثی و فقهی شیعه می باشند و این نشانه و برهان قاطعی است بر عظمت و كمال این محدّث عالیقدر و پر مایه و فرهیخته.

 

دو نكته:

1 - با عنایت به حیات شاگردان جعفر بن محمد اشعری، طبعاً او در عصر حضرت امام جواد و امام هادی و حضرت عسكری (ع) زیست می كرده است؛ امّا این كه مشخصاً او در گروه یاران كدام یك از حضرات معصومین قرار می گیرد، چندان روشن نیست.

2 - هر چند بعضی از دانشوران برجسته تراجم، برآنند كه این محدّث بزرگوار، محضر امامان را درك كرده و به فیض ملاقات آنان نایل آمده، ولی بدون واسطه از آن بزرگواران روایتی نقل نكرده است. بر همین اساس، شیخ طوسی او را در شمار محدّثانی قرار داده است كه از امامان، روایت نقل نكرده اند.

 

عصر زندگی

روزگار زندگی این محدّث، از قطعه های حسّاس و پر شكوه تاریخ اجتماعی و فرهنگی شیعه است؛ چه این كه استعدادهای درخشان فقهی و حدیثی در این زمان فرخنده، خوش درخشیدند و هر یك از این استعدادها به سهم خود، در نشر و گسترش حدیث و فقه پر بار و عمیق آل پیغمبر (ع) ، فعالیّت های گسترده ای داشتند؛ به طوری كه ظهور مردان بزرگی همانند احمد بن محمد بن عیسی اشعری، محمّد بن حسن صفّار، احمد بن محمد خالد برقی و جعفر بن محمد بن اشعری و ده ها محدّث دیگر در شهر قم، باعث گرایش مردم قم به سوی خاندان عصمت و طهارت گردید و پیوندهای ریشه دار عقیدتی و ولایی با امامان معصوم (ع) شكل گرفت. و شیعیان راستین نه تنها بر این ارتباط معنوی بسنده نكردند، بلكه حتّی با ارسال وجوه شرعی و هدایا و وقف اموال خود برای آن بزرگواران، به حمایت مالی از مكتب تشیع نیز می پرداختند.

 

همین رابطه نیرومند موجب می شد كه از ناحیه دستگاه خلافت، فشارها و محدودیّت های فراوانی برای امامان، بخصوص برای امام هادی و امام حسن عسكری (ع) اعمال گردد؛ به عنوان نمونه: نزد متوكّل خلیفه ستمگر و خونخوار عبّاسی از امام هادی (ع) سعایت كردند كه در منزل ایشان، سلاح های فراوان و نامه هایی، كه شیعیان از قم فرستاده اند، موجود است و امام هادی (ع) قصد دارد بر ضدّ حكومت دست به قیام بزند. متوكّل دستور داد جمعی از رجّاله ها و پاسبانان، شبانه به خانه حضرت یورش بردند و موجب آزار و اذیت امام هادی (ع) شدند.

 

تذكّر

با این كه برخی جعفر بن محمد اشعری را صاحب كتاب می دانند، امّا نام و موضوع كتاب ایشان را معلوم نساخته اند.

 

عروج ملكوتی

جعفر بن محمّد اشعری قمّی، كه دل در گرو عشق و محبّت به امامان (ع) داشت، در نهایت روح ملكوتی اش به دیار پاكان پرواز كرد؛ اما این كه در چه سالی و در كدام دیار چشم از جهان فروبست و نیز آرامگاه او، علی رقم تحقیق و بررسی، معلوم نیست.

 

عطر روایات

در انتهای این نوشتار، مناسب است چند نمونه از روایات نقل شده از این راوی را ذكر نماییم و جان خود را با «یاس روایات»، عطرآگین سازیم.

تذكر این نكته ضروری است كه روایات ذیل منقول از امام صادق (ع) می باشد.

تاجر و محتكر

ایشان با واسطه روایت می كند:

«الجالب مرزوق و المحتكر ملعون»؛ تاجری كه سرمایه و مال خود را در معرض داد و ستد قرار دهد، روزی او فراوان خواهد بود؛ ولی كسی كه ما یحتاج مردم را احتكار می كند (تا در فرصت مناسب به قیمت بالاتری بفروشد)، لعن پروردگار، او را در بر خواهد گرفت.

قرض كردن

آن حضرت فرمود:

«ایّاكّم و الدّین فانّه مذلة بالنهار و مهمّة فی اللیل»؛از قرض كردن خودداری كنید؛ چون مقروض بودن در روز، مایه سرافكندی و در شب، باعث دل مشغولی بدهكار است.

سرزمین كربلا

آن امام همام در روایتی دیگر می فرماید:

روزی حضرت امیرالمۆمنین (ع) به اتفاق جمعی از یاران خود از سرزمین كربلا می گذشت. در این هنگام، چشمان آن حضرت آكنده از اشك شد. سپس با اشاره به واقعه شهادت امام حسین (ع) و یارانش، فرمود:

«هذا مناخ ركابهم و هذا ملقی رحالهم و هنا تهراق دمائهم. طوبی لك من تربة علیك تهرق دماء الأحبّه»؛ اینجا محل استراحت اسبان آنها و محل افكندن بار و بنه آنان است و در آن مكان، خون های آنان به زمین خواهد ریخت. خوشا به حال تو ای سرزمین كربلا! خون های دوستان خدا بر روی تو جاری خواهد شد.

یاد خدا

حضرت صادق (ع) به واسطه پدر بزرگوارش از رسول اكرم (ص) نقل می كندكه او به یاران خویش فرمود:

آیا به شما از بهترین و پاك ترین عمل ها نزد پروردگار متعال و از بالا برنده درجات شما كه از طلا و نقره بهتر و از این كه با دشمنان دین جنگ كنید و بكشید یا به شهادت برسید، نیك تر است، خبر بدهم؟ گفتند: بله، ما را خبر ده ای رسول خدا! حضرت فرمود: ذكر اللّه كثیراً؛ خدا را بسیار یاد كردن.

نماز جماعت

و نیز آمده است: رسول اكرم (ص) با همسایگان مسجد شرط كرد كه در وقت نماز، در مسجد حاضر شوند و نمازها را با جماعت بخوانند. سپس فرمود:

كسانی كه در نماز جماعت شركت نمی كنند، یا باید خود را ملزم به نماز جماعت گردانند یا این كه به مردی از خاندان خویش دستور می دهم كه خانه های آنها را بسوزاند.

مشابه مضمون این حدیث، احادیث دیگری نیز نقل شده كه از بررسی مجموع آنها برمی آید كه هدف اصلی، تشویق به نماز جماعت و ایجاد وحدت بین صفوف مسلمانان می باشد و در واقع عدم شركت در عبادات جمعی، به معنی خروج از جرگه مسلمانان است.

پرهیز از غفلت

جعفر بن محمد، باز هم با واسطه از امام جعفر صادق (ع) نقل می كند:

مراقب باشید كه دچار غفلت نشوید كه هر كس از راه خدا غافل شود، در حقیقت به ضرر خود اقدام كرده است و از سستی در امر خدا بپرهیزید كه هر كس به دستورات و نهی های خداوند اهمیت ندهد، خداوند در روز قیامت او را خوار خواهد كرد.

یادگیری دانش

در روایتی دیگر امام صادق (ع) از امام علی بن ابیطالب (ع) روایت می فرماید:

«لایستحی الجاهل اذا لم یعلم ان یتعلّم»؛اگر انسانِ نادان مطلبی را نمی داند، نباید شرم مانع دانستن او شود

دوستی با دین داران

همچنین امام صادق (ع) به نقل از رسول اكرم (ص) فرمود:

«مجالسة اهل الدّین شرف الدنیا و الأخرة»؛ همنشینی و ارتباط با دین داران، سرافرازی دنیا و آخرت در پی می آورد.»


منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه.

تهیه و تنظیم: سید صدرالدین مرتجی-گروه حوزه علمیه تبیان

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین