سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
پرخاشگری هر روز جولان بیشتری در کشور می‌دهد و کوچه پس‌کوچه‌های شهرها به‌ویژه‌ کلانشهرها محلی برای نزاع مردم با یکدیگر شده و چهره خشنی به سبک زندگی ایرانیان داده است. «تهران امروز» در همین باره با «دکتر ناصر فکوهی»، استاد انسان‌شناسی دانشگاه تهران به گفت‌و
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

متهم کیست؟ دولت یا بی پولی؟


پرخاشگری هر روز جولان بیشتری در کشور می‌دهد و کوچه پس‌کوچه‌های شهرها به‌ویژه‌ کلانشهرها محلی برای نزاع مردم با یکدیگر شده و چهره خشنی به سبک زندگی ایرانیان داده است. «تهران امروز» در همین باره با «دکتر ناصر فکوهی»، استاد انسان‌شناسی دانشگاه تهران به گفت‌وگو نشست تا شاید از دل این بحث‌ها چاره‌ای برای مهار خشونت روزافزون جامعه پیدا شود.

پرخاشگری اجتماعی

علت پرخاشگری در روابط اجتماعی چیست و چرا این رفتار هر روز نمود بیشتری در جامعه پیدا می‌کند؟

دلایل پرخاشگری در جامعه بسیار متعدد است عموما شرایط نابسامان اجتماعی، فرهنگی، فشارهای اقتصادی و سیاسی داخلی و خارجی، بحران‌های هویتی و آسیب‌هایی از این دست هستند که با بالا گرفتن‌شان در هر جامعه به هر دلیلی،پرخاشگری نیز بخصوص در میان گروه‌هایی که بیشترین آسیب را خورده‌اند، افزایش می‌یابد. در مورد جامعه ما، این امر به علت جوان بودن جمعیت کشور به وی ‍ ژه در گروه جوان با درآمد پایین یا متوسط رو به پایین، بیشتر دیده می‌شود.

بنابراین نابرابری اجتماعی ناشی از شرایط سخت اقتصادی، جامعه را به سمت خشونت سوق می‌دهد و هر روز نشانه‌های آن را بیشتر می‌کند به طوری که کارشناسان بسیاری آژیر قرمز آن را به صدا درآورده‌اند.

بله. نابرابری‌های اجتماعی در مطالعات جامعه شناختی و انسان‌شناختی انجام شده در ایران و در جهان، یکی از مهم ترین دلایل پرخاشگری‌ها تشخیص داده شده است. از سویی، جوامع مدرن هر چه بیشتر موقعیت‌های اجتماعی را در قالب‌های مادی یعنی در موقعیت‌های اقتصادی بالاتر یا پایین‌تر تعریف کرده‌اند، در نتیجه هر دو گروه از نابرابری‌ها با یکدیگر رابطه‌ای چرخه‌ای دارند که یکدیگر را تقویت و جامعه را به سوی خطرات بزرگ‌تری پیش می‌برند.

گاهی اوقات به نظر می‌رسد قانون بیش از آنکه از گسترش خشونت جلوگیری کند، خود باعث گسترش آن می‌شود. به عبارت صحیح‌تر، درست اجرا نشدن قانون خود به بی‌قانونی خشونت برانگیز منجر می‌شود.

پرخاشگری برای گروهی از افراد جامعه بدل به نوعی ابزار سهل الوصول شده است یا لااقل قبح آن ریخته است و افراد به صورت بسیار وسیع‌تری بدون ترس و احساس خطر به وسیله نظام های اخلاقی و ارزشی جامعه دست به اینگونه اعمال می‌زنند، به عبارت دیگر افراد هر چه بیشتری هر چه کمتر از «بی آبرویی» ناشی از پرخاشگری می‌هراسند

قانون، موظف است از طریق روش‌های حقوقی و جزایی با پرخاشگری و خشونت مقابله کند. اما باید توجه داشت که روش‌های قانونی عموما روش‌هایی آمرانه هستند که هر چند ضروری به حساب می‌آیند اما نمی‌توانند به عنوان روش‌های اساسی در مبارزه با پرخاشگری به حساب آیند. روش‌های قانونی در واقع ابزارهایی برای کنترل کوتاه‌مدت جامعه به حساب می آیند. مثل قرص مسکنی که فردی برای کاهش درد مصرف کند. اما باید متوجه باشیم که مسکن، فقط نشانه بیماری و آسیب را از میان برده یا کاهش می‌دهد اما تاثیری بر درمان آن ندارد و حتی می‌تواند آسیب را افزایش دهد. این مسئله باید بیشتر از هر کس دیگری مورد توجه مسئولان نیروهای قانونی و انتظامی‌باشد، یعنی کار خود را به دور از هر گونه خشونت و پرخاشگری و هر چیزی که کمترین رنگ و بویی حتی دورادور با این امر داشته باشد، مثلا هر شکلی از توهین، انجام دهند.

چرا بسیاری از ایرانیان پرخاشگری را به عنوان ابزاری برای حل بحران یا مشکل خود می‌دانند؟ اصولا چرا پرخاشگری به عنوان یک ارزش یا افتخار در جامعه ما تلقی می‌شود؟

من معتقد به چنین گزاره هایی نیستم . تنها چیزی که می‌توان گفت این است که پرخاشگری برای گروهی از افراد جامعه بدل به نوعی ابزار سهل الوصول شده است یا لااقل قبح آن ریخته است و افراد به صورت بسیار وسیع‌تری بدون ترس و احساس خطر به وسیله نظام های اخلاقی و ارزشی جامعه دست به اینگونه اعمال می‌زنند، به عبارت دیگر افراد هر چه بیشتری هر چه کمتر از «بی آبرویی» ناشی از پرخاشگری می‌هراسند.

رفتاری که در جامعه به وجود می آید و یک آسیب است، اگر به وسیله نظام اجتماعی مورد تنبیه قرار نگیرد یا «کارا» بودن عملی خود را در به نتیجه رساندن افراد نشان دهد می‌تواند به سرعت در هر جامعه شایع شده و از یک نفر و یک گروه به دیگران سرایت کند. به این ترتیب چرخه های باطلی ایجاد می‌شود که دائما وضعیت را وخیم‌تر می‌کند.

خشونت

نقش دولت در کنترل پرخاشگری‌های روزمره زندگی ایرانیان چیست؟

دولت باید عامل اصلی در جلوگیری از اشاعه خشونت و پرخاشگری در جامعه باشد. این کاری است بسیار مشکل، وظیفه دولت‌ها بسیار حساس‌تر است زیرا باید در کمترین حد ممکن از خشونت استفاده کنند .بنابراین مهم ترین وظیفه دولت برای کنترل پرخاشگری شهروندان این است که خود به شدت و با وسواس بسیار بالایی از هر گونه اعمال خشونت و بدرفتاری در هر یک از مراحل انجام وظایف خود، خودداری کنند.  

نقش موادمخدر در جامعه امروزی که شما از آن به عنوان جامعه مدرنیته نام می‌برید، غیرقابل انکار است. چقدر از روحیه پرخاشگری جامعه ناشی از استعمال همین مواد است؟

موادمخدر و اعتیاد به طور کلی از سرچشمه‌های پرخاشگری در همه جوامع است و به همین علت امروز نه تنها موادمخدر در اکثر قریب به اتفاق کشورها در همه شرایط ممنوع هستند، بلکه حتی موادی چون مشروبات الکلی نیز در هر جایی که ظرفیت پرخاشگری وجود داشته باشد، مثلا اطراف استادیوم های ورزشی ممنوع هستند. موادمخدر موسوم به مواد سخت و موادمخدر جدید شیمیایی از این لحاظ انگیزه‌ها و شرایط بسیار حادتری را برای ایجاد پرخاشگری، جرم و جنایت به وجود می‌آورند. بنابراین جای هیچ شک و تردیدی نیست که مبارزه با پرخاشگری نیاز به مبارزه‌ای جدی با گسترش اعتیاد به موارد مخدر نیز دارد.

سبک زندگی ماشینی و مجازی جامعه امروز چقدر درایجاد پرخاشگری نقش دارد؟

اگر منظور از سبک زندگی ماشینی، غیر انسانی شدن روابط اجتماعی است باید گفت که این امر تاثیر زیادی در افزایش پرخاشگری دارد. منظور من از غیرانسانی شدن روابط لزوما ماشینی شدن آنها نیست، منظور بیشتر دور شدن آدم‌ها از یکدیگر، از درک و پذیرش یکدیگر و قبول تفاوت‌های یکدیگر است. این امر افراد را یا به سوی آن می‌کشاند که بخواهند نظرات و خواسته های خود را به دیگران تحمیل کنند یا آنکه به دور خود پیله ای تنیده از دیگران فاصله بگیرند که در هر دو صورت این رفتارها سبب غیر انسانی شدن روابط و افزایش پتانسیل پرخاشگری در جامعه می‌شود. البته این نکته روشنی است که انقلاب‌های اطلاعاتی و فن‌آورانه به این روند‌ها کمک کرده و به آنها دامن می‌زند.

 این مسئله باید بیشتر از هر کس دیگری مورد توجه مسئولان نیروهای قانونی و انتظامی‌باشد، یعنی کار خود را به دور از هر گونه خشونت و پرخاشگری و هر چیزی که کمترین رنگ و بویی حتی دورادور با این امر داشته باشد

آلودگی هوا هم یکی از متهمان ایجاد پرخاشگری در جامعه است که البته به بحران در کلانشهرهای کشور تبدیل شده است. به نظر شما آلودگی هوا چقدر روی پرخاشگری و ایجاد رفتارهای پرخطر تاثیر دارد؟

آلودگی‌های زیست محیطی، مثل آلودگی هوا، آب، صدا و غیره، عوامل ثانویه اما مهمی‌در افزایش پرخاشگری هستند چون به چرخه‌های موسوم به چرخه های آسیب زا دامن می‌زنند. آلودگی‌ها از عوامل اصلی بیماری‌ها هستند که خود به فقر دامن می‌زنند و در نهایت به سرچشمه‌ای برای پرخاشگری و خشونت و این آلودگی‌ها همچنین به دلیل افزایش فشار عصبی و تنش‌زا کردن سیستم های روانی و رفتاری افراد، زمینه های مناسبی را برای گسترش خشونت و پرخاشگری ایجاد می‌کنند.

برخی از جامعه شناسان بر این باورند که جامعه ایرانی هنوز با گفت‌و‌گو میانه خوبی ندارد چرا ما اهل گفت‌و‌گو نیستیم ؟

در ایران روند شهر نشینی و افزایش ثروت اقتصادی و فرهنگی بسیار بالا بوده و همین امر سبب شده است که ما نتوانیم این روند را کنترل کنیم و بیشتر از آنکه این روند برای‌مان مفید بوده باشد ما را در معرض خطرات گوناگون اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار داده است. با توجه و آگاهی نسبت به این امر باید بتوانیم شرایط گفت‌وگو و تحمل تفاوت شنیدن و پذیرش نظرات دیگری را در جامعه بالا ببریم و در این بخش دولت با سیاست‌گذاری خود نقشی اساسی دارد. بالا بردن میزان ظرفیت جامعه به تحمل دیگری، بازکردن فضا و خروج از منطق آمرانه بودن زندگی اجتماعی که به‌هر حال خواسته و فکری بی پایه و غیر قابل اجراست می‌توانند قدم‌هایی موثر برای آن باشند که ما عدم تحمل دیگری و پرخاشجویی را نه جزئی از فرهنگ ایرانی بشماریم و نه آن را در خود ذاتی بپنداریم، بلکه با واقع بینی آن را یک آسیب اجتماعی واقعی اما قابل درمان در نظر بگیریم که باید درباره آن اندیشید و چاره‌ای یافت تا در نظام‌های کنش، به حل آن و حرکت به سوی زندگی بهتر و آرام‌تر موفق شد.

بخش اجتماعی تبیان


منبع :روزنامه تهران امروز

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین