سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
علاّ مه طباطبائى ؛ مى گوید: ((حبط اعمال هنگام صادر شدن گناه تحقق مى پذیرد، ولى زمان مرگ ، حتمى مى شود)) بر طبق نظر ایشان توبه صحیح و مقبول علاوه بر آنكه باعث سقوط عقاب گناهى كه عمل را ((حبط)) كرده ، مى شود، مانع از حتمى شدن حبط ثواب نیز مى گردد.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

توبه از گناهان منجر به حبط عمل ، پذیرفتنی است؟


اصل حبط اعمال، هنگام انجام گناه، تحقق می پذیرد ولی زمان مرگ، حتمی می شود و قطعیت پیدا می کند»

بر اساس این سخن ، توبه صحیح و مقبول، علاوه بر آنکه عقاب گناه را ساقط می کند، مانع از حتمی شدن حبط ثواب نیز می شود.


توبه

در مورد رابطه «حبط اعمال» و «توبه» چند پرسش، قابل طرح است از قبیل:

1- اگر کسی بعد از انجام گناهی که باعث حبط اعمال می گردد، پشیمان شود و به صورت صحیح و کامل توبه کند؛ آیا توبه او فقط عقاب و کیفر آن گناه را ساقط می سازد، یا اینکه علاوه بر آن، باعث می شود که ثواب عمل حبط شده نیز باز گردد؟

2- آیا در این باره، بین توبه فوری و توبه تأخیری تفاوتی وجود دارد؟ زیرا گاهی گناهکار، بلافاصله بعد از گناه، توبه می کند و گاهی دیگر، با فاصله و با گذشت زمان، توبه می کند.

3- آیا مقدار تأخیر توبه و فاصله زمانی میان انجام گناه و توبه، در تأثیر آن نقش دارد؟

در مورد این پرسش ها، چند پاسخ ارائه شده است. این پاسخ ها براساس دیدگاه های مختلفی است که در این مساله وجود دارد.

پاسخ اول: توبه، فقط عقاب و کیفر گناه را ساقط می سازد و در خنثی کردن حبط و باز گرداندن استحقاق ثواب نابود شده، هیچ تأثیری ندارد؛ زیرا طاعت پیشین، قابل بازگشت نیست چونکه زمان طاعت (یعنی انجام دادن فعل براساس دستور شرع) سپری شده است و به هیچ وجه نمی توان آن را باز گرداند استحقاق ثواب عمل حبط شده نیز قابل بازگشت نیست، زیرا آن استحقاق، حبط و نابود شده است و باز گرداندن معدود، امکان ندارد.

پاسخ دوم: توبه، باعث می شود استحقاق ثواب عمل حبط شده نیز باز گردد، زیرا توبه، در گناه به گونه ای تأثیر می کند که گویا گناهی انجام نشده است. وقتی انسان گناه می کند، این گناه مانع می شود که ثمره طاعت یعنی استحقاق ثواب، بروز کند. حال اگر او توبه کند، توبه اش آن مانع را برمی دارد و مرتفع می سازد؛ بنابراین، استحقاق ثواب محقق می شود، مانند آشکار شدن نور خورشید زمانی که ابرها از مقابل آن می رود و آسمان صاف می شود.

علّامه طباطبائی در زمینه زمان تحقق حبط اعمال می نویسد:

«اصل حبط اعمال، هنگام انجام گناه، تحقق می پذیرد ولی زمان مرگ، حتمی می شود و قطعیت پیدا می کند». 3 بر اساس این سخن علامه، توبه صحیح و مقبول، علاوه بر آنکه عقاب گناه را ساقط می کند، مانع از حتمی شدن حبط ثواب نیز می شود.

پاسخ سوم: توبه، ثواب سابق را باز نمی گرداند و لیکن باعث می شود که طاعت گذشته در آینده، ثمره داشته باشد و توبه کننده، مستحقّ ثواب شود. عمل نیک گذشته مانند درختی است که آتش، شاخه و میوه هایش را سوزانده و خاموش شده است. در این صورت، درخت دوباره سبز می شود، رشد می کند و میوه می دهد.1

تحقیق مطلب آن است که پاسخ پرسش های مذکور بر اساس مبانی مختلفی که در مساله « ثواب و عقاب، حبط اعمال و توبه» وجود دارد، متفاوت است و توضیح اجمالی و فشرده آن بدین شرح است:

1- بلافاصله بعد از انجام گناه، اعمال نیک گناهکار حبط می شود و ثواب آن، نابود می گردد. در این صورت هیچ عاملی نمی تواند چیزی را که نابود شده است، باز گرداند. بنابراین، توبه تنها عامل حبط را خنثی می کند و باعث سقوط کیفر گناه می شود؛ ولی ثواب نابود شده را باز نمی گرداند.

ثوابی که بر اعمال نیک، مترتّب می شود و توبه ای که عقاب گناه را خنثی می کند، براساس فضل و بخشش پروردگار است؛ و از لطف و کرم الهی هیچ بعید نیست که او نه تنها از کیفر گناهکار بگذرد و او را عفو کند بلکه، ثواب عمل حبط شده را نیز باز گرداند و به او عطا کند.

2- بعد از انجام گناه، بلافاصله اعمال، حبط نمی شود. اگر در این مهلت و فرصت بعد از گناه و قبل از حبط، توبه انجام گیرد، در این صورت توبه، عامل حبط را خنثی می کند و مانع از تأثیر آن می شود؛ ثواب عمل نیز نابود نشده است تا سخن از بازگشت آن باشد.2

3- علّامه طباطبائی در زمینه زمان تحقق حبط اعمال می نویسد:

«اصل حبط اعمال، هنگام انجام گناه، تحقق می پذیرد ولی زمان مرگ، حتمی می شود و قطعیت پیدا می کند». 3 بر اساس این سخن علامه، توبه صحیح و مقبول، علاوه بر آنکه عقاب گناه را ساقط می کند، مانع از حتمی شدن حبط ثواب نیز می شود.

4- ثوابی که بر اعمال نیک، مترتّب می شود و توبه ای که عقاب گناه را خنثی می کند، براساس فضل و بخشش پروردگار است؛ و از لطف و کرم الهی هیچ بعید نیست که او نه تنها از کیفر گناهکار بگذرد و او را عفو کند بلکه، ثواب عمل حبط شده را نیز باز گرداند و به او عطا کند.

در فصل گذشته بیان شد که در روایتی آمده است: شخصی، در حال شادمانی، خدمت امام جواد علیه السلام رسید و بیان داشت که امروز توفیق خداوند، یارش شده و به مستمندان صدقه فراوان داده است. در ادامه سخن، او منّت می گذارد و آن صدقات را حبط می کند. ولی در پایان و در محضر حضرت، توبه می کند. سپس امام علیه السلام فرمود:

« الان قد عادت الیک مثوبات صدقاتک و زال عنها الاحباط»؛ «هم اکنون ثواب صدقه های تو بازگشت و احباط از آن ها زایل شد»

من قارن دنیا فارقه عقل لم یعد الیه ابداً»؛ « هر که مرتکب گناهی شود، از او عقلی مفارقت می کند که هرگز بر نمی گردد.

حبط

بالاتر از این مطلب، حتّی در مواردی سیّئات برخی از افراد توبه کننده، به حسنات تبدیل می شود. چنانچه قرآن کریم می فرماید: (الا من تاب و آمن و عمل عملاً صالحاً فاولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات و کان الله غفوراً رحیماً)؛4 «مگر کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند که خداوند گناهان آنان را به حسنات مبدّل می کند؛ و خداوند همواره آمرزنده و مهربان بوده است»

در روایتی نیز آمده است: «روز قیامت که می شود بعضی از افراد را حاضر می کنند. خداوند دستور می دهد: گناهان صغیره را به او عرضه کنید و کبیره ها را بپوشانید؛ به او گفته می شود: تو در فلان روز فلان گناه صغیره را انجام دادی و او به آن اعتراف می کند ولی قلبش از کبائر، ترسان و لرزان است.

در اینجا هر گاه خدا بخواهد به او لطفی کند دستور می دهد به جای هر سیّئه، حسنه ای به او بدهید، عرض می کند: پروردگارا! من گناهان مهمّی داشتم که آن ها را در اینجا نمی بینم».5 در ادامه روایت آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آیه شریفه مذکور را تلاوت فرمود.

5- بر اساس مبنای «تجسّم اعمال» گناه روی نفس، تأثیر سوء دارد و به گونه ای آثار مثبت اعمال نیک  را خدشه دار ساخته و حبط می کند. توبه نیز آثار مثبتی دارد و آثار منفی گناه را به نحوی خنثی می کند. بنابر این می توان پذیرفت که توبه، اجمالاً کیفر گناهان را ساقط می سازد.

اما در مورد ثواب عمل سابق که حبط شده، به نظر می رسد که آن ثواب، قابل بازگشت نیست؛ مگر با لطف و کرم الهی به اندازه آن، به انسان ثواب داده شود که این مطلب دیگری است.

بر اساس مبنای «تجسّم اعمال» گناه روی نفس، تأثیر سوء دارد و به گونه ای آثار مثبت اعمال نیک  را خدشه دار ساخته و حبط می کند. توبه نیز آثار مثبتی دارد و آثار منفی گناه را به نحوی خنثی می کند. بنابر این می توان پذیرفت که توبه، اجمالاً کیفر گناهان را ساقط می سازد.

صدرالمتالهین در این باره پس از بیان مطالبی در تأثیر افعال انسان بر روی نفس می نویسد: «به این اشاره شده است آنچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وارد شده که فرموده باشد: « من قارن دنیا فارقه عقل لم یعد الیه ابداً»؛ « هر که مرتکب گناهی شود، از او عقلی مفارقت می کند که هرگز بر نمی گردد.

معنای حدیث آن است که در قلبش کدورتی حاصل می شود که اثر آن هرگز زایل نمی گردد؛ زیرا که غایت امر، آن است که حسنه ای را به دنبال آن بیاورد که سیّئه را محو گرداند. پس اگر انجام آن حسنه با عدم تقدّم معصیت می بود بدون تردید بر اشراق و نورانیّت قلب می افزود و چون سیّئه بر آن تقدّم دارد، فایده آن حسنه ساقط می شود و قلب بر می گردد به آن حالت که پیش از سیّئه بر آن بود و بر نور آن نمی افزاید و این خسران و نقصانی است که خلاص از آن ممکن نیست».6

 

پی نوشت ها:

1- ر. ک: شرح المقاصد، ج5، ص 168.

2- مورد 1 و 2 در صورتی است که استحقاق ثواب و عقاب را امری عقلی بدانیم و تأثیر توبه در ساقط کردن عقاب گناه. را حتمی و لازم فرض کنیم.

3- المیزان، ج2، ص 172.

4- بحارالانوار، ج 65، ص 160.

5- فرقان، آیه 70.

6- تفسیر نور التقلین، ج4، ص 33، به نقل از تفسیر نمونه، ج 15، ص 160.

 

بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان


منبع :

کتاب عمل در ترازوی حق ، نوشته  مصطفی جعفر طیاری دهاقان

 

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین