وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
کارشناسان معتقدند به دلیل شخصی شدن احساسات، انتشار مناجات نامه ها در روزگار ما کمتر شده است ...
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

تو آنی که گفتی من آنم


کارشناسان معتقدند به دلیل شخصی شدن احساسات، انتشار مناجات نامه ها در روزگار ما کمتر شده است . 

تو آنی که گفتی من آنم

الهی به حرمت آن نام که تو خوانی و به حرمت آن صفت که تو چنانی، دریاب که می توانی.

الهی، عمر خود به باد کردم و بر تن خود بیداد کردم؛ گفتی و فرمان نکردم، درماندم و درمان نکردم.

الهی، اگر تو مرا خواستی من آن خواستم که تو خواستی.

الهی، بهشت و حور چه نازم، مرا دیده ای ده که از هر نظر بهشتی سازم.

الهی، در دل های ما جز تخم محبت مکار و بر جان های ما جز الطاف و مرحمت خود منگار و برگشت های ما جز باران رحمت خود مبار.

به لطف، ما را دست گیر و به کرم، پای دار، الهی حجاب ها از راه بردار و ما را به ما مگذار.

نمونه ای از نثر مسجع خواجه عبدالله در مناجات نامه.

***

مناجات در ادب فارسی سبک نیست، بلکه «ژانر» ، موضوع یا گونه ای ادبی مانند حماسه، طنز، مدح و... با کارکردهای مختلف شناختی، عقیدتی، سیاسی و اجتماعی است. مناجات رابطه عابد با معبود است؛ ارتباطی دوسویه بین انسان به عنوان مخلوق ناقص با خالق به عنوان کمال مطلق.

در زبان های قدیم ایران همچون پهلوی و اوستایی نیز آثار بسیاری از این نمونه نیایش ها وجود دارد. شاید بتوان گفت هیچ دلی خود را ناگزیر از راز و نیاز با معبود خود نمی داند. از همین جاست که در هر مذهب و آیینی راز و نیاز و مناجات به چشم می خورد. در دین مبین اسلام نیز بسیاری از ادعیه، مناجات انسان است با پروردگار یکتا. در بسیاری از دعاها و خطبات نهج البلاغه یا دعا و نیایش امام حسین(ع) در صحرای عرفات، عالی ترین مضامین عرفانی و خداشناسی توحیدی را درمی یابیم. استاد علامه محمدتقی جعفری در بیان نوع کارکرد مناجات عرفه امام حسین(ع) چنین می گوید: «امام حسین(ع) در این نیایش، راه های اتصال به اشعه ملکوتی را در ارتباط چهارگانه (ارتباط انسان با خویشتن، با خدا، با جهان هستی و با همنوع خود) برای بشریت بیان می کند.»

خواجه عبدالله؛ قله مناجات فارسی

مناجات در ادبیات فارسی نیز طی قرون مختلف جلوه خاصی دارد. شاعران و ادیبان مختلف، در طول تاریخ درخشان ادب فارسی، نظم و نثر را وسیله راز و نیاز با محبوب قرار داده اند. خواجه عبدالله انصاری را به جرات می توان قله رفیع ادیبان و عارفانی دانست که آثارش لبریز از مناجات های شیوا و زیباست. آنجا که می گوید: «کریما، گرفتار آن دردم که تو درمان آنی، بنده آن ثنایم که تو سزای آنی، من در تو چه دانم، تو دانی، تو آنی که گفتی من آنم، آنی...».

شاید زیبایی مناجات های خواجه عبدالله، ملقب به پیر هرات علاوه بر خلوص و اندیشه، از عنصر زبانی روان بهره می جوید که چنین در ادب فارسی جادوانه شده است.

پس از خواجه عبدالله این روند را می توانیم در آثار سنایی غزنوی، نظامی گنجه ای، عطار نیشابوری، سعدی شیرازی، جامی و بسیاری بزرگان و سرایندگان شیرین زبان فارسی مطالعه کنیم. جز مناجات با پروردگار، بسیاری دیگر از شاعران به نعت پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار پرداختند. بسیاری از دوانین شاعران فارسی با حمد و ستایش خداوند و حضرت محمد(ص) آغاز می شود و تحمیدیه های فراوانی در ادب فارسی به چشم می خورد.

مناجات در دوره معاصر

امروزه و در ادبیات معاصر مناجات شکل خصوصی تری گرفته است و شاعر و نویسنده ترجیح می دهد به صورت غیرمستقیم با خالق خود سخن بگوید، اما نمونه های درخشان آن را در مناجات دکتر علی شریعتی می توان دید که کارکرد سیاسی و اجتماعی دارد. آنجا که می گوید: «خدایا، چگونه زیستن را به من بیاموز، چگونه مردن را خودم خواهم آموخت».

حسین اسرافیلی، شاعر و عضو شورای شعر و ترانه معاونت هنری وزارت ارشاد می گوید: در همه دوره ها شاعران به مناجات و راز و نیاز با پروردگار پرداخته اند و دوانین شعرای ما پر از مناجات و تحمدیه و توحیدیه است.

سادات اخوی: گاهی نویسندگان مناجات با خداوند را امری خصوصی می دانند و از طرفی ناشری هم که مناجات منتشر کند، کم است. اگر هم ناشری مناجات نامه منتشر کند، ظاهرا خیلی مورد استقبال قرار نمی گیرد و علت این مساله، نوع نگاه مخاطب امروز است که به شخصی شدن احساساتش عادت کرده است

او می گوید: امروز هم مناجات در آثار شاعران ما با زبان غیرمستقیم تری وجود دارد و ما حتی در شعرهای شاعران جوان نیز این را می بینیم. اسرافیلی، مرحوم سیدحسن حسینی را یکی از قله های مناجات در شعر معاصر می داند و می افزاید: مرحوم حسینی در شعری با مطلع «ای آن که سربلند مرا آفریدی» یکی از زیباترین مناجات ها را با پروردگار دارد.

دکتر محمدرضا ترکی، شاعر و پژوهشگر نیز در پاسخ به این پرسش که چرا در ادبیات معاصر ما مناجات کمتر از ادبیات کلاسیک وجود دارد، می گوید: پاسخ به چنین سوالی نیاز به کار پژوهشی گسترده ای دارد. ادبیات کلاسیک فارسی علاوه بر مناجات نامه ها، تحمیدیه های بسیاری نیز وجود دارد.

رویکرد مخاطبان امروز به مناجات

سیدمحمد سادات اخوی، شاعر و پژوهشگر که چهره او را در برنامه های مختلف صداوسیما می بینیم، ازجمله نویسندگانی است که در سال های اخیر مناجات های زیادی نوشته است. او بزودی مجموعه نیایش های خود را که سال ها برای رسانه های مختلف نوشته است، گردآوری کرده و می خواهد در مجموعه ای با عنوان «جاده خدا» منتشر کند.

سادات اخوی می گوید: نمی توان گفت در دوره معاصر مناجات نامه وجود ندارد. ما در آثار سیدمهدی شجاعی، ضیاءالدین شفیعی، محمدرضا مهدی زاده، محمدرضا اسدزاده و محمدرضا زائری مناجات با خداوند را شاهدیم و حتی نیایش های شهید چمران هم از نمونه های درخشان این گونه ادبی است.

نویسنده کتاب «نقل و نبات» می افزاید: گاهی نویسندگان مناجات با خداوند را امری خصوصی می دانند و از طرفی ناشری هم که مناجات منتشر کند، کم است. اگر هم ناشری مناجات نامه منتشر کند، ظاهرا خیلی مورد استقبال قرار نمی گیرد و علت این مساله، نوع نگاه مخاطب امروز است که به شخصی شدن احساساتش عادت کرده است. مخاطب امروز می گوید مناجات نویسنده با خدایش یک امر شخصی است و لزومی ندارد خوانندگان دیگر آن را بخوانند.

سادات اخوی در عرصه مناجات نامه نویسی دو تجربه مختلف داشته است. در مجموعه «جاده خدا» با نثر ادبی به مناجات با پروردگار پرداخته است و در مجموعه دیگری با «پشت تو قایم شدن» که آن هم زیر چاپ است، با زبان محاوره مناجات نامه نوشته است. او از این تجربیات می خواهد بازخورد مخاطب با مناجات نامه در شرایط امروز را متوجه شود.

او می گوید: خداوند در هر دوره ای جلوه های خاص خودش را در متون ادبی دارد و خداوند در مناجات خواجه عبدالله، عطار، حافظ و سعدی جلوه های متفاوت و تازه ای دارد.

او ادامه می دهد: اگر مناجات های قرن های مختلف را مقایسه کنید، این تفاوت را احساس می کنید. حتی در دوره ای خاص نیز می بینید برخی با نثر و برخی با نظم و برخی دیگر با سجع مناجات نوشته اند. سادات اخوی می گوید: علامه حسن زاده آملی با توجه به متون قدما مناجات نوشته اند، ولی می بینید که بین مناجات های ایشان و متون کهن که مورد استفاده شان بوده است، تفاوت های زیادی وجود دارد. بنابراین مناجات نامه نویسی در هر دوره ای متفاوت است.

 

بخش ادبیات تبیان


منابع: روزنامه جام جم، مناجات نامه خواجه عبدالله،

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین