تبیان، دستیار زندگی
یکی از خوشبختی های ناصرالدین شاه در آغاز سلطنت، وجود میرزا تقی خان امیر کبیر بود که در میان محیط آشفته و تشنج سیاسی و فتنه ها و قیام ها و شورش های گوناگون، به قوه و عزم راسخ و اراده آهنین خود در راه پیشرفت کشور کوشید . " اصل...
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

از شاگردی آشپزخانه تا صدارت


یکی از خوشبختی های ناصرالدین شاه در آغاز سلطنت، وجود میرزا تقی خان امیر کبیر بود که در میان محیط آشفته و تشنج سیاسی و فتنه ها و قیام ها و شورش های گوناگون، به قوه و عزم راسخ و اراده آهنین خود در راه پیشرفت کشور کوشید .

" اصل امیر، زاده از ده «هَزار» از قرای بلوک فراهان عراق و این ده تا شهر سلطان آباد ( اراک کنونی ) کرسی عراق دو فرسنگ فاصله دارد و در جهت شمال غربی این شهر واقع است. پدر میرزا تقی خان امیر، کربلایی محمد قربان است . به مناسبت مجاورت قریه مهرآباد فراهان که اصل خاندان قائم مقام از آنجا بود با هزاوه موطن و مسکن کربلایی محمد قربان پدر امیر، این مرد یکی از خدمتکاران قائم مقام اول یعنی مرحوم «میرزا عیسی» معروف به «میرزا بزرگ» درآمد و در دستگاه او سمت آشپزی پیدا کرده و بعدها در پیش قائم مقام ثانی ناظر آشپزخانه و در پیری قاپوچی*شده بود. "1"

میرزا تقی خان در حدود سالهای 210 تا 214 هجری قمری متولد شد و از کودکی در خاندان قائم مقام در تبریز به سر می برد، و در همان حال زیر دست پدر خود به امور آشپزخانه رسیدگی می کرد و با اطفال خردسال خاندان قائم مقام همبازی بود. چون به طور مکرر از خود هوش و درایت نسبت به کسب سواد و دانش و علاقه وافر نشان داده بود قائم مقام در تعلیم و تربیت او کوشید. " روزی قائم مقام در سیمایش نظر افکند و گفت : فرزند تو در آتیه مشاغل بزرگی را اشغال خواهی کرد ، و روزی خواهد رسید که در باریک ترین مواقع اگر خائنین و مغرضین مزاحمت نشوند، کشتی طوفانی مملکت را از گرداب پریشانی و هلاکت نجات خواهی داد."2"

تحول فکری امیرکبیر در برخورد با تمدن غرب

اهمیت مقام تاریخی امیر را در سه امر مهم می توان خلاصه کرد:

"1- پایه گذاری وضعیت جدید، با نو آوری در راه نشر فرهنگ و دانش؛

2- دفاع از هویت ملی و استقلال سیاسی در مقابله با تعرض غربی؛

3- اصلاحات سیاسی و مملکتی و مبارزه با فساد اخلاقی مدنی."3"

در تکوین شخصیت امیر عوامل گوناگون موثر بودند. تحول ذهنی او مراحل مختلفی را پیمود. بدین منظور در ابتدا دوره تکامل افکار و عناصر سازنده شخصیت امیر را مشخص می کنیم.

پایه شخصیت میرزا تقی خان پیش از آغاز خدمت دیوانی ریخته شد و پا به پای خدمات دولتی و ماموریت های سیاسی تکامل یافت. در نخستین مرحله از تحصیل مکتب در خاندان قائم مقام فارغ گشت و خط و ربطی پیدا کرد. "به رسم زمان مقداری تاریخ و ادبیات فارسی و عربی آموخت و فن حساب و سیاق یاد گرفت؛ تا اینجا بهره ای از دانش جدید نداشت. اما مهمتر از همه استعدادش در سرای قائم مقام شکفته شد."4"

منش و خوی استعدادش به حد زیادی مدیون پرورش در خاندان قائم مقام فراهانی است .

قبل از امیرکبیر ، ** عباس میرزا و میرزا بزرگ " قائم مقام اول مرحوم میرزا عیسی" اصلاحات جدید را پایه گزاری کردند که جلوه های آن در عرصه های گوناگون ظاهر شد، به ویژه در تشکیلات ارتش که از اهمیت فوق العاده ای برخوردار بود پیشرفت قابل توجهی رخ نمود. در این راستا کارخانه های جدید توپ سازی، تفنگ سازی و باروت سازی ساخته شد که به کار نظام و ارتش می آمد؛ کارخانه باروت سازی تبریز روزانه 200 تا 250 کیلوگرم باروت تولید می کرد.

اقدامات اصلاحی عباس میرزا محدود به تشکیلات ارتش نمی شد؛ بدین منظور استخراج معادن آهن ، سرب و مس آغاز شد. او فرمان آزادی استخراج معادن را صادر کرد و حتی در این اندیشه بود که صنعتگران و هنرمندان اروپایی را به عنوان مهاجر به ایران دعوت کند تا فنون غربی را رواج دهند. علاوه بر این دستگاه های پنبه و پشم ریسی و پارچه بافی برپا کرد؛ در صنعت پارچه بافی آرمسترانگ انگلیسی همتی به خرج داد. در این دوره در زمینه علوم عقلی و رواج دانش جدید اقداماتی انجام گرفت. عقاید کُپرنیگ و اصول علمی نیوتون رواج یافت. عباس میرزا خود در نزد یکی از افسران فرانسوی به آموختن فن و ریاضیات پرداخت و با اعزام شاگردان ایرانی به اروپا برای تحصیل دانش روز اقدام کرد.

ذهن ایرانیان در نخستین برخورد با مدنیت غربی به کار افتاد به حدی که اغلب بینندگان فرنگی را به شگفت انداخته است. سرجان ملکم می نویسد:" اگر این حکومتی که ایرانیان دارند و در لوای آن باید روزگار به سر آرند ، تشویقی از اهل علم می کرد و هوش هنرپرورشان را می پروراند، مردم ایران در فنون اروپایی به پایه ما می رسیدند."

امیر کبیر در جهت بسیار مهم دیگری نیز فرزند شایسته مربیان خویش ، «میرزا بزرگ» و «قائم مقام فراهانی» به شمار می آید و آن جنبه ملی اوست. در حفظ استقلال سیاسی ایران از نویسندگان خارجی که با میرزا بزرگ سروکار داشته اند کمتر کسی است که از بینش سیاسی و وطن پرستی امیر سخن نگفته باشد؛ در گزارش های سیاسی مأموران بیگانه نیز همین معنی منعکس است. از این نظر امیر کبیر در فهم سیاسی و پاسداری از حقوق ایران و مقاومت در برابر مداخلات انگلیس و روس مقامی ارجمند داشت.

مرحله دوم زندگی امیرکبیر با خدمت دیوانی پیش از 20 سالگی که در سلک وزیران قائم مقام در آمد آغاز گشت. درس سیاست را در کانون آن یعنی در دستگاه ولیعهد عباس میرزا آموخت، و به اصلاحاتی که به دست او و وزیرانش میرزا بزرگ و میرزا ابوالقاسم انجام می گرفت. از آن گذشته چون به خدمت استیفای نظام پیوست با خبرگان نظامی و دیگر ماموران سیاسی که در تبریز گرد آمده بودند سروکار داشت .

خدمات نظامی امیر کبیر با سهمناک ترین شکست های ایران از روسیه همزمان بود. میرزا تقی خان در طی وزارت در آذربایجان در کار سیاست بسیار ورزیده و ماهر شد و می توان پختگی سیاسی او را از سفارتش در معاهده ارزنة الروم باز شناخت. وی زبان ترکی را در طی اقامت در تبریز یاد گرفت و در مدت چهار سال سفارت در عثمانی تکمیل کرد ، به گونه ای که با نماینده آن دولت به زبان ترکی اسلامبولی بدون مترجم گفتگو می کرد.

سرچشمه دیگر اندیشه ترقی خواهانه امیر ، ترجمه کتابهای خارجی به ویژه آثار فرانسوی بود که در سفارت ارزنة الروم آنها را گرد آورد. از مجموع آنها، کتاب مفصل ارزنده ای در احوال تاریخی، جغرافیایی و سیاسی و اقتصادی جهان به دستیاری منشی او دبیرالملک فراهانی تالیف گردید. امیر خود بر این کار نظارت داشت. از مطالب این کتب و نامه ها و گزارش های نمایندگان خارجی از مذاکراتی که با وی داشته اند زمینه ای از آگاهی نسبت به اوضاع جدید و بنیادهای اجتماعی و پیشرفت صنعتی غرب در امیر ایجاد می شد و لزوم تحول و ترقی در ایران را به وی می نمایاند.

" امیر کبیر از نظر رابطه اش با اجتماع نماینده روح زمان بود و روح تاریخ زمان را بیداری مشرق در برخورد استیلای مدنیت مغرب می ساخت و آن تمدنی بود عالمگیر که روز به روز بر نیروی تحرکش می افزود. تعادل نسبی مشرق و مغرب را در قرن دوازدهم هجری (هجده میلادی) درهم فرو ریخته بود. در قرن 18 که تاریخ در مغرب زمین عصر روشنایی و بسط دانش و تجسس علمی بود ، سرتاسر مشرق زمین را نابسامانی، نا ایمنی، بی دانشی، جنگها و کشمکش های داخلی فرا گرفته بود. برخورد شرق و غرب، به پیروزی و استیلای غرب، و شکست و خواری