سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
اسم مکان- همان گونه که در زبان فارسی نیز داریم- بر مکان وقوع فعل دلالت دارد و چنانچه از فعل ثلاثی مجرد ساخته شود ....
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت

اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت

اهداف درس:

- آشنایی با اسم مبالغه و اوزان آن

- آشنایی با اسم مکان و طریقه ساخت آن

- آشنایی با اسم زمان و طریقه ساخت آن

- آشنایی با اسم آلت و اوزان آن

 

اسم مبالغه

 همان گونه که از نام آن پیداست بر کسی دلالت دارد که یک ویژگی و صفتی بیش از حد در او وجود داشته باشد یا آن که بیش از حد در او وجود داشته باشد یا آن که بیش از حد به کاری بپردازد مانند: علّام (بسیار دانشمند) / حمّال  (بسیار بار کشنده)

اسم مبالغه از افعال ثلاثی مجرد ساخته می شود و ضابطه خاصی برای وزن آن نیست یعنی قیاسی نیست بلکه وزن آن مطلقاً سماعی است مثل: کذب - کذوب / رحم - رحیم / قام - قیّوم / جلد - جلّاد / أعطی - معطاء / أنذر - نذیر / أدرک -درّاک و...

درباره وزن سماعی پیش از این در بحث ثلاثی مزید 1 توضیح داده ایم، اوزان سماعی یعنی این که بنابر آنچه از اعراب به ما رسیده و شنیده ایم، قاعده را پیاده می کنیم و به کار می بریم.

نکته:

تفاوت اسم مبالغه و صفت مشبهه در این است که اسم مبالغه بیان گر وجود صفتی در یک فرد بیش از صفت مشبهه است.

تمرین: اکنون به کلمات زیر و صیغه مبالغه آن ها دقت کنید:

عطر  اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت عطّار (بر وزن فعّال)                                       جزع اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلتجَزوع (بر وزن فَعول)

 

جلد اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت جلّاد (بر وزن فعّال)                                        فهم اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت- فهیم (بر وزن فعیل)

 

صدق اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت صدوق (بر وزن فعول)                                   کذب اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت کذوب (بر وزن فعول)   


اسم مکان

اسم مکان- همان گونه که در زبان فارسی نیز داریم- بر مکان وقوع فعل دلالت دارد

و چنانچه از فعل ثلاثی مجرد ساخته شود بر وزن «مَفعَل» - مفتوح العین- و «مفعِل» - مکسور العین- می آید . مانند: یَطبخ - مَطبَخ / یَضرِبُ - مَضرِب

و چنانچه بخواهیم از فعل غیر ثلاثی مجرد (ثلاثی مزید- رباعی و...) اسم مکان بسازیم، بر وزن اسم مفعول آن فعل، اسم مکان می سازیم و برای تشخیص آن در جمله باید از قراین فهمید که مراد از صیغه، اسم مفعول است یا اسم مکان مانند: یجتمع - مُجتَمَع / یستقرّ - مُستَقَرّ


اسم زمان

اسم زمان نیز بر زمان وقوع فعل دلالت دارد که طریقه ساخته شدن آن از فعل ثلاثی مجرد و غیرثلاثی مجرد دقیقاً مثل اسم مکان است و در نتیجه راه تشخیص و تفاوت میان آن دو و اسم مفعول- که همه آن ها در وزن مشترکند- قرینه است. یعنی باید به وسیله قراین مقصود را فهماند و یا مقصود طرف را از کاربرد این وزن فهمید. مانند: یغرب - مغرب / یطلع -مطلع

 

تمرین: به اسم مکان و اسم زمان افعال زیر دقت کنید:

وَلَد اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَولِد (بر وزن مَفعِل)                                        ذَهَبَ اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَذهَب (بر وزن مَفعَل)

 

شرب اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَشرَب (بر وزن مَفعَل)                                  سَعی اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلتمَسعی (بر وزن مَفعَل)

 

* دقت کنید که «سعی» یک فعل معتل ناقص است که بر وزن «فَعَلَ» می باشد امّا چون قواعد اعلال بر روی آن انجام می گیرد تبدیل می شود به «سَعی» - منتهی به الف مقصوره- امّا برای ساختن اسم مکان و اسم زمان از آن هیچ مانعی وجود نداشته و بر وزن «مَفعَل» - مفتوح العین- ساخته می شود.

قَتَلَ اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَقتَل (بر وزن مَفعَل)                                                  أوی اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَأوی (بر وزن مَفعَل)

 

صَلّی اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مُصَلّی (چون فعل ثلاثی مزید است بر وزن اسم مفعول ساخته می شود)

 

إغتسل اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت  مُغتَسَل (ثلاثی مزید بر وزن اسم مفعول)

 

غَسَلَ اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَغسَل (بر وزن مَفعَل)             إستشفی اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مستشفی (ثلاثی مزید بر وزن اسم مفعول)

 

فَرَّ اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَفَرّ (بر وزن مَفعَل)

 

* فعل «فرَّ» ثلاثی مجرد مضاعف است – که در مباحث آتی خواهیم خواند- یعنی یکی از حروف آن دو بار تکرار شده که باز هم بر وزن «مَفعَل» آمده و تبدیل می شود به: مَفَرّ


اسم آلت

اسم آلت بر ابزار انجام فعل دلالت می کند و تنها از فعل ثلاثی مجرد ساخته می شود، سه وزن نیز بیشتر ندارد: «مِفعَل»، «مِفعَلَة» و «مِفعال» مانند:

نشر الخشب اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مِنشَر، مِنشَرَة، منشار

 

فتح الباب اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مَفتَح، مِفتَحَة و مِفتاح.

 

تمرین: به اسم آلت افعال زیر دقت کنید:

کَسَحَ اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلتمِكسَحَة (بر وزن مِفعَلَة): وسیله چاک زدن           طرق اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مِطرَقَة (بر وزن مِفعَلَة): چکش

 

لَعِقَ اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مِلعَقَة (بر وزن مِفعَلَة): وسیله برداشتن و بلند کردن  

 

فتح اسم مبالغه-اسم مکان-اسم زمان-اسم آلت مفتاح (بر وزن مفعال): کلید

 


- اکنون به آیات و عبارات زیر دقت کرده و اسم مبالغه، اسم زمان و مکان و اسم آلت را در آن ببینید:

- «لا اُقسم بیوم القیامة. و لا أُقسم بالّنفس الّلّوامة. أیحسب الإنسانُ أن لن نجمع عظامه (قیامة / 3-1)

اللّوامة: اسم مبالغه بر وزن فعّال (چون صفت برای یک اسم مؤنث واقع شده لذا مؤنّث آمده است)/ بسیار ملامت کننده.

 

- فإذا برق البصر خسف القمر و جمع الشمس و القمر. یقول الإنسان یومئذٍ أین المفرّ. کلّا لاوزر. إلی ربِّک یومئذٍ المستقرّ (قیامه / 12-7)

المفرّ: اسم مکان بر وزن «مَفعَل» / گریزگاه

المستقرّ: اسم مکان بر وزن اسم مفعول / مکان استقرار و ثبات.

 

- العلمُ وراثةٌ کریمةٌ، و الآداب حُلَلٌ مجددّة و الفکر مرآة صافیة. (نهج البلاغة، حکمت 5 / 469)

مرآة: اسم آلت بر وزن مفعال / آینه، وسیله رؤیت.

 

- «و لا تُطِع کُلَّ حَلّافٍ مهین همّاز مشاء بنمیم» (قلم / 11-10)

حلّاف: اسم مبالغه بر وزن فعّال / کسی که بسیار سوگند یاد می کند.

همّاز: اسم مبالغه بر وزن فعّال / بسیار عیبجو

مشاء: اسم مبالغه بر وزن فعّال / بسیار سخن چین

 

- إنّ المتّقین فی جنّاتٍ و نهر. فی مقعد صدق عند ملیکٍ مقتدر (قمر / 55-54)

مقعد: اسم مکان بر وزن مَفعَل / جایگاه

 

- «یحملون له ما یشاء من محاریب و تماثیل» (سبأ / 13)

محاریب: (جمع محراب): اسم مکان / محل عبادت

 

- «و أنتم عاکفون فی المساجد» (بقره / 187)

مساجد (جمع مسجِد): اسم مکان بر وزن مَفعِل / مکان عبادت

 

- «و اصبر علی ما یقولون، و اذکر عبدنا داود ذا الأید إنّه أوّاب» (ص / 17)

أوّاب: اسم مبالغه بر وزن فعّال / بسیار توبه کننده

 

- «الرّجالُ قوّامون علی النّساء» (نساء / 34)

قوّامون (جمع قوّام): اسم مبالغه بر وزن فعّال / بسیار قیام کننده

 

- «إذ یریکم الله فی منامک قلیلاً، و لو أراکم کثیراً لفشلتم» (انفال / 43)

منام: اسم مکان بر وزن مَفعَل (چون «ینام» یک فعل معتل اجوف است لذا بنابر قواعد اعلال، حرف دوم آن که «واو» بوده تبدیل به «الف» شده) / مکان خواب

 

- «و امرَ أَتُه حمّالة الحطب» (مسد / 4)

حمّاله: اسم مبالغه بر وزن «فعّال» / بسیار بار کشنده

 

- إذا الأقصر زرتها فشاهد مقابر الملوک.

مقابر (جمع مَقبَرة): اسم مکان بر وزن «مَفعَل» / آرامگاه

 

- وعدت فإذا  مواعیدک مواعید عرقوب

مواعید: (جمع مَوعِد): اسم زمان بر وزن «مَفعِل» / زمان وعده داده شده

 

 

مطالب مرتبط:

 

مرکز یادگیری سایت تبیان - تهیه: فاطمه شیرزاده

تنظیم: سمیرا بادامستانی

 

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین