وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
وب سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
هر چند کلام جدید در حوزۀ مسائل، مبانی و روش دچار تحولاتی شده است ولی بسیاری معتقدند این کلام سنتی و کلام جدید در عنوان کلام با یکدیگر اشتراک دارند و یک علم محسوب می شوند و هویت کلامی واحدی دارند. علم کلام(جدید یا سنتی) پیوند دهندۀ وحی با انسان است. به عب
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

کلام جدید و فلسفه دین

کلام نور

«دین» موضوعی است که از جنبه های گوناگون محل بحث و نظر دانشمندان و فلاسفه قرار می گیرد. همه کسانی که در موضوع دین به تحقیق و تفحص می پردازند از روش واحد استفاده نمی کنند. به همین دلیل علوم مختلفی در حوزه دین پژوهی بوجود آمده است که ـ با وجود اشتراک موضوع همه آنها: دین بطور عام ـ می توان آنها را از هم متمایز کرد.

همانطور که در بخش تعریف علم کلام اشاره شد، علم کلام و متکلمین روش خاص خود در بحث از دین و آموزه های دینی دارند. یکی از شاخه های دین پژوهی معاصر، فلسفه دین است. گاهی اوقات میان فلسفه دین و کلام جدید خلط می شود ولی باید دانست که این دو یک شاخه علمی نیستند. هر چند کلام جدید در حوزه مسائل، مبانی و روش دچار تحولاتی شده است ولی بسیاری معتقدند این کلام سنتی و کلام جدید در عنوان کلام با یکدیگر اشتراک دارند و یک علم محسوب می شوند و هویت کلامی واحدی دارند. علم کلام(جدید یا سنتی) پیوند دهنده  وحی با انسان است. به عبارت دیگر، متکلم تلاش می کند از روش های عقلی، نقلی، تاریخی و حتی تجربی، پیوندی معقول و مناسب میان انسان و گزاره های دینی برقرار کند.

از این مطلب به خوبی فهمیده می شود که یک متکلم باید به گزاره های دینی معتقد است. متکلم لزوما دیندار است و با انگیزه دینی به دفاع از آموزه های دینی می پردازد. کلام جدید نیز هر چند از روش ها و مبانی جدیدی برای این منظور استفاده می کند ولی متکلم جدید نیز همان دغدغه هایی را دارد که یک متکلم سنتی دارد. البته باید توجه داشت که این امکان هست که تفسیر و تعبیر آنها در مسائل مختلف با یکدیگر مخالف باشد ولی دست کم هر یک از آنها از دیدگاه خودشان یک دیندار با دغدغه های دینی محسوب می شوند.

علم کلام  از چهار روش تجربى، عقلى، تاریخى و شهودى به اثبات گزاره های دینی می پردازد. مثلا طریقه اثبات گزاره «و جعلنا من الماء کل شى‏ء حى‏»; یعنى نشان دادن مطابق با واقع بودن آن از راه تجربه است. اما در مثل «الا بذکر الله تطمئن القلوب‏»; طریقه اثبات، کشف و شهود و نوعى درون بینى است و نیز در «لو کان فیهما آلهة الا الله لفسدتا»، طریقه اثبات استدلال عقلى است

در مقابل، فلسفه دین تفکری فلسفی درباره دین است. در فلسفه معاصر، شاخه های مختلفی از فلسفه محض منشعب شده اند که ویژگی مشترک همگی آنها فلسفی بودن آنهاست؛ فلسفه دین، فلسفه اخلاق، فلسفه علم، فلسفه ذهن، فلسفه هنر و ... همگی از این جمله هستند. فیلسوف دین همچون یک فیلسوف هنر به پدیده دین و هنر می پردازند. همانطور که یک فیلسوف هنر لزوما نباید هنرمند باشد، یک فیلسوف دین نیز نباید دیندار باشد. در دنیای معاصر فیلسوفان دین ملحد نیز داشته ایم که پدیده دین را مورد کاوش و تحقیق خود قرار داده اند:

ضرورت تحول در علم کلام از نگاه مقام معظم رهبری

«از این دیدگاه، فلسفه دین نسبت به دین همان جایگاهی را دارد که فلسفه تاریخ نسبت به تاریخ یا فلسفه علم نسبت به علم دارد. در همه این موارد، فیلسوف در مقام نقد و بررسی ادلّه و روشن کردن مفاهیمی است که در حوزه مطالعاتی وی بکار می رود. فیلسوف ـ از آن جهت که فیلسوف است ـ در این مقام یک متاله (متکلم) یک مورخ و یا یک دانشمند علم تجربی نیست...» (گیسلر، نورمن، فلسفه دین، ترجمه حمیدرضا آیت اللهی، مقدمه).

بنابراین، فلسفه دین نوعی رویکرد فلسفی و عقلانی به مسئله دین است. فیلسوف دین از نگاه برون دینی به مسئله دین می نگرد ولی متکلم نگاهی درون دینی دارد و اصلا شان متکلم نگاه درون به دین است. متکلم از موضوع مورد تحقیق خود(دین) فاصله ندارد بلکه به باورها و اعتقادات خود را مورد کاوش قرار می دهد در حالی که فیلسوف دین می تواند بدون اعتقاد به گزاره های دینی، باورهای دینداران را مورد کاوش قرار دهد.

نینیان اسمارت، فیلسوف دینى انگلیسى معاصر در این باره مى‏گوید:

«اگر واژه‏ى الهیات را در معناى دقیقش به كار ببریم، اساسا به معناى مجموعه‏ى نظام‏مندى از اعتقادات و تعهدات است، و فلسفه‏ى دین با این مقوله تفاوت دارد، چرا كه بنابر ماهیتش نسبت ‏به هیچ دیدگاهى پیش از دیدگاه دیگر متعهد و ملتزم نیست... ایمان داشتن یا نداشتن به یك مطلب شرط یا مانع چنین شیوه‏ى تحقیقى نخواهد بود، آنچه مهم است این است كه آیا فهم یك عمل یا یك نماد، یا یك نهاد، یا یك گزاره‏ى دینى ممكن است ‏یا نه؟ مساله‏ى مهم در این جا این است كه فرد، همیشه آماده‏ى فهمیدن باشد.»(كلام فلسفى، مجموعه‏ى مقالات، ترجمه‏ى ابراهیم سلطان، احمد نراقى، صص 315- 314)

هر چند کلام جدید در حوزه مسائل، مبانی و روش دچار تحولاتی شده است ولی بسیاری معتقدند این کلام سنتی و کلام جدید در عنوان کلام با یکدیگر اشتراک دارند و یک علم محسوب می شوند و هویت کلامی واحدی دارند. علم کلام(جدید یا سنتی) پیوند دهنده ی  وحی با انسان است. به عبارت دیگر، متکلم تلاش می کند از روش های عقلی، نقلی، تاریخی و حتی تجربی، پیوندی معقول و مناسب میان انسان و گزاره های دینی برقرار کند

بنابراین یکی از تمایزات مهم میان فیلسوف دین و متکلم را می توان در غرض آنها جستجو کرد. متکلم برای دفاع از آموزه های دینی و با روش درون دینی به دین پژوهی می پردازد درحالی که فیلسوف دین به پدیدارشناسی دین می پردازد و پدیده ی دین را فارغ از باور به صدق یا کذب آموزه های آن مورد تحقیق خود قرار می دهد.

از دیگر تمایزات فلسفه دین و کلام می توان به تک روشی بودن فلسفه دین و چند روشی بودن کلام اشاره کرد. تک روشی بودن فلسفه دین، به این معناست که با نگاه بیرونى خود به دین فقط با استدلال عقلى در پى اثبات مدعیات خویش است ولى همانطور که اشاره شد، علم کلام  از چهار روش تجربى، عقلى، تاریخى و شهودى به اثبات گزاره های دینی می پردازد. مثلا طریقه اثبات گزاره «و جعلنا من الماء کل شى‏ء حى‏»; یعنى نشان دادن مطابق با واقع بودن آن از راه تجربه است. اما در مثل «الا بذکر الله تطمئن القلوب‏»; طریقه اثبات، کشف و شهود و نوعى درون بینى است و نیز در «لو کان فیهما آلهة الا الله لفسدتا»، طریقه اثبات استدلال عقلى است.

از دیگر تفاوت های مهم میان این دو حوزه دین پژوهی، ترتب منطقی میان آنهاست. در بسیاری از موارد مباحث فلسفه دین بر مباحث کلامی تقدم منطقی دارند. همانطور که یک فقیه با اتخاذ موضعی که در اصول فقه برمی گزیند می تواند در مباحث فقهی به نظرات متفاوتی برسد، در نسبت میان فلسفه دین و کلام نیز ماجرا از همین قرار است. برای مثال، مسئله ی «تعریف دین» یکی از مسائلی است که در فلسفه دین مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. مسئله تعریف دین یک امر برون دینی است و باید با نگاهی بیرونی مورد مطالعه قرار گیرند. برخی از فیلسوفان دین تعریفی عام از دین ارائه می دهند که حتی مکاتب فلسفی چون مارکسیسم را نیز شامل می شوند و برخی دیگر دین را محدود به ادیان ابراهیمی می دانند. یک متکلم با توجه به تعریفی که از دین برمی گزیند می تواند نسبت به آموزه های آن اتخاذ موضع کند. در مورد این مسئله خاص(تعریف دین) و بسیاری مسائل دیگر، به خوبی روشن است که هر کار کلامى مبتنى بر پاسخگویى به مسائلى است که در حوزه فلسفه دین مطرح مى‏شود و نمى‏توان بدون حل این پرسشها و تعیین مبانى، سخن از یک روش کلامى خاص به میان آورد.

نوشته علیزاده – گروه دین و اندیشه تبیان


منابع:

1. سبحانی، جعفر، درآمدی بر مسائل جدید کلامی، قم، موسسه نشر امام صادق (ع)، 1375.

2. هیک، جان، فسفه دین، ترجمه بهرام راد، تهران، 1372.

3. گیسلر، نورمن، فلسفه دین، ترجمه حمیدرضا آیت اللهی، تهران، انتشارات حکمت، 1375.

4. كلام فلسفى، مجموعه‏ى مقالات، ترجمه‏ى ابراهیم سلطان، احمد نراقى. انتشارات صراط، 1384.

5. مسایل فلسفه‏ى دین از ویلیام. پى آلستون، ترجمه‏ى على حقى، نقد و نظر شماره 9.

 

مشاوره
مشاوره
اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین