جملۀ فعلیه ، فعل و فاعل
![جملۀ فعلیه ، فعل و فاعل](https://img.tebyan.net/big/1389/04/5011694228821714011314746161105211114254.jpg)
اهداف درس :
1- آشنایی با جملۀ فعلیه
2- آشنایی با فعل و فاعل و اعراب آن
3- آشنایی با انواع فاعل
جملۀ فعلیه چیست؟
جملۀ فعلیه جمله ای است که با فعل شروع شده و از دو رکن اصلی « فعل » و « فاعل » تشکیل می شود و در زبان عربی، اصل چنین است که ابتدا فعل و سپس فاعل در جمله می آید.
فاعل همیشه مرفوع است. مانند : ذهب علیٌّ
نکته :
باید دقت داشت که فعل از لحاظ « مذکر و مؤنث » بودن تابع فاعل خود می باشد مانند :
مذکر : جاء سعید من المدرﺳﺔ
مؤنث : جاءت ﺣﻟﯾﻣﺔ من المدرﺳﺔ
چنانچه فاعل مؤنث حقیقی (جاندار) بود فعل و فاعل پشت سر هم آمده بودند، لزوماً فعل به صورت مؤنث می آید مانند: « ذهبت المرأة »
اما اگر فاعل مؤنث مجازی (غیر جاندار) بود یا میان فعل و فاعل با کلمۀ دیگری فاصله افتاد، جایز است فعل به صورت مذکر و یا به صورت مؤنث آید مانند : « طلع / طاعت ﺍﻟﻧّﺠﻣﺔ » و « مسافر / مسافرت الیوم ﻓﺍﻃﻣﺔ »
فاعل و انواع آن :
فاعل مرفوع است و باید گفت سه نوع است:
1- اسم ظاهر : یعنی به صورت یک کلمۀ جداگانه بعد از فعل در جمله بیاید مانند: ضحک الطفلُ
2- ضمیر بارز : یعنی فاعل به صورت ضمیر متصل به فعل ظاهر شود مانند: ضحکتُ / ضحکوا
3- ضمیر مستتر : زمانی که فاعل خود را ظاهر نسازد و ما با توجه به صیغۀ فعل ، فاعل را تشخیص دهیم مانند: ضَحِکَت که با توجه به صیغۀ آن در می یابیم فاعل آن « هی » است که به آن « فاعل مستتر » می گوئیم.
نکته :
چنانچه فاعل، اسم ظاهر باشد فعل همیشه به صورت مفرد می آید مانند:
دخل الطالبُ / دخل الطالبان / دخل الطالبون
تمرین : انواع فاعل را در آیات و احادیث زیر ببینید:
- القرآن الکریم : قُل هو الله أحد فاعل قُل : « أنتَ مستتر »
- الإمام علی ( ع ) : لو خلصت النیّات لَزَکتِ الأعمالُ فاعل : « اسم ظاهر »
- القرآن الکریم : سلامٌ علیکم بما صَبَرتُم فنعم عُقبی الدّار فاعل تُم : « ضمیر بارز »
نکته :
گاهی فاعل به صورت مؤول به صریح* می آید، مانند : « بَلَغَنی أنَّک نَجَحتَ فی الإمتحان » که « أنَّک نَجحتَ » تأویل به مصدر می رود( تبدیل به مصدر می شود ) و صیغۀ فعل به صورت ضمیر به اسم می چسبد: « بَلَغَنی نَجاحُک »که ما « نجاحُک » را به عنوان فاعل در نظر می گیریم.
* مؤول به صریح یعنی به جای آمدن اسم در جمله، « حرف مشبهه و اسم و خبرش » آمده و جایگزین فاعل شده است.
گروه مدرسه اینترنتی سایت تبیان - تهیه: فاطمه شیرزاده
تنظیم: سمیرا بادامستانی