سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
بیت المال از دو كلمه بیت به معناى خانه و مال به معناى دارایى ، ثروت ، زر و ملك و... تركیب شده است و به مالى كه همه مسلمانان در آن ، حق دارند بیت المال مى گویند.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

بیت المال یا بیت الحال؟!

بیت المال یا بیت المال

"بیت المال" از دو كلمه "بیت" به معناى خانه و "مال" به معناى دارایى ، ثروت ، زر و ملك و... تركیب شده است و به مالى كه همه مسلمانان در آن ، حق دارند "بیت المال" مى گویند.1 نظر به این كه در گذشته برخى از اموال و درآمدهاى دولت در خانه‌هاى امنى قرار مى‌گرفت تا به موقع در راه نیازهاى مردم و اجتماع صرف گردد، نام آن درآمدها به مناسبت محل امن آنها به عنوان "بیت المال" خوانده شد. 2

 

بیت المال مصادیق زیادى دارد كه مهم‌ترین آنها عبارتند از:

• درآمدهاى حاصل از مالیاتهاى مستقیم و غیر مستقیمى كه دولت اسلامى از منابع آن دریافت مى‌كند،

• انفال و ثروتهاى عمومى ،

• كلیه اموال و امكاناتى كه در اختیار وزارتخانه ها، سازمان ها، مؤسسات دولتى ، ارگانها و... قرار دارند،

• ساعات كارى كه كارمندان طبق قرارداد استخدامى در اختیار دولت قرار مى‌گیرند

• و هر چه كه مربوط به دولت و ملّت است.

 

نکته: با این حساب میز و صندلی و نیمکت مدرسه، دانشگاه، ایستگاه اتوبوس، تلفن عمومی، آسفالت خیابان، درختها و چمنهای فضاهای عمومی، و خیلی چیزهای دیگر همه بیت المال بوده و باید از آنها درست، و به اندازه استفاده نمود. که استفاده نابجا، ناحق، بیش از اندازه، و یا آسیب‌زای آن اشکال داشته و حرام است. بنابر این دیگر نباید روی میز و نیمکت یادگاری نوشت و یا روی آسفالت خیابان چیزی ریخت که آن را خراب کند و یا...

 

اهتمام به بیت المال

همه كسانى كه به گونه‌ای با برخی از بیت المال سر و كار دارند باید نسبت به آن دقیق و دلسوز باشند و با عقل و تدبیر و در چارچوب قانون و مقررات ، آن را به كار گیرند و هرگز غیر مسئولانه و به دل‌خواه خود آن را مصرف نكنند.

امیر مؤمنان علیه السلام درباره صرفه جویى و اهتمام به بیت المال به یكى از كارگزاران خود می‌نویسد:

"اَدِقُّوا اَقْلا مَكُمْ، وَ قارِبُوا بَیْنَ سُطُورِكُمْ، وَاحْذِفُوا عَنّى فُضُولَكُمْ، وَاقْصُدُوا الْمَعانِىَ، وَ اِیّاكُمْ وَالاِْكْثارَ، فَاِنَّ اَمْوالَ الْمُسْلِمینَ لا تَحْتَمِلُ الاِْضْرارَ"3 قلمهاتان را نازك كنید، فاصله سطرها را نزدیك نمایید، سخنان زاید را حذف كرده ، به اصل کلام بسنده كنید و از طولانى نویسى بپرهیزید؛ زیرا اموال مسلمانها تحمل ضرر و زیان را ندارد.
 

امام خمینى (ره ) این فرمان را دستورالعمل دائمى و لازم الاجرا براى حكومتها دانسته ، مى‌فرماید:

"این یك دستورى هست براى همه ؛ یعنى دستورى هست براى كسانى كه در بیت المال دست دارند. این طور حضرت امیر علیه السلام در وقت حكومتش دستور مى‌دهد براى صرفه جویى ... این مسأله ، مسأله این نیست كه در آن وقت و در حكومت حضرت امیر باشد؛ این دستور است در طول تاریخ براى كسانى كه متكفّل حكومت هستند كه تا اندازه ممكن ، در بیت المال تصرف نكنند". 4
 

نکته: علاوه بر دقت در نوع و چگونگی استفاده از بیت المال، نگهداری از آن نیز بر همه واجب است. بنابر این دیگر نباید کسی نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. لذا اگر دیدید که کسی دارد چیزی را به ناحق مصرف ‌می‌کند  و به آن آسیب می‌زند مثلا دارد صندلی اتوبوس را پاره می‌کند یا با مشت بر روی تلفن عمومی می‌کوبد و ... باید به او تذکر دهید.

باید توجه داشت که اکنون با خواندن این مسأله نباید تمام این‌گونه برنامه‌ها که در ادارات برگزار می‌شود را غیر شرعی تلقی کرده و دیگران را متهم نمود چرا که در برخی موارد اجازه خاص وجود دارد. باید کوشید که بدون دلیل به دیگران سوء ظن نداشته و خدای ناکرده مرتکب غیبت و تهمت نشد

اینك به فرازهایى از سخنان امام راحل (ره ) در اهتمام به بیت المال و پاسدارى از آن اشاره مى كنیم :

1- باید در پیشگاه خداى تبارك و تعالى در كارهایى كه مى‌كنیم ، در تصرّفهایى كه در بیت المال مى‌كنیم ، باید بعد حساب بدهیم . چرا؟ [زیرا] زیاده روى شده باشد، مجازات دارد؛ عدالت شده باشد، مجازات خیر دارد. بیت المال مسلمین را بزرگ بشمارید!

2- حكومتهاى اسلامى باید بیت المال مسلمین را براى جلال و جبروت خودشان صرف نكنند، بیت المال صرف آن چیزى بشود كه براى مسلمین است .

3- وزارتخانه‌ها باید وقتى كه مى‌بینند كارمند بیت المال مسلمین هستند... و از آن جا حقوق مى‌گیرند و ارتزاق مى‌كنند و اداره، اداره بیت المال مسلمین است ، حتى در آن مسائلى كه حضرت امیر گفته ملاحظه كنند، كوچك نشمرند مسأله را؛ مسأله بیت المال مسلمین است و دستور، دستور اسلام است ... .

4- باید رادیو تلویزیون توجه به این معنا داشته باشد كه از بیت المال مسلمین است ، باید وقتش صرف چیزهایى كه مربوط به مصالح مسلمین است [شود، اگر چنین ] نشود، مسئولیت دارد اینها.

5- باید اشخاصى كه، مقاماتى كه هستند، ملاحظه كنند كه به اندازه ضرورت مشاور بگیرند، به اندازه ضرورت خدمتگزار بگیرند، نه به اندازه دلخواه ، و این معنا را باید همه ما بدانیم كه دلخواه‌هاى ما آخر ندارد. 5

 

تجلیگاه اهتمام به بیت المال
پول

اهتمام عملى به بیت المال در موارد ذیل تجلى و تحقق پیدا مى‌كند.

الف: پرهیز از اسراف

زیاده روى در مصرف و تضییع بیت المال مسلمانان از زشت ترین گونه هاى اسراف و تبذیر است و بى توجهى در حفظ و مصرف صحیح بیت المال گناهى بزرگ و نابخشودنى محسوب مى شود.

اسراف و تبذیر در بیت المال ممكن است از جهت اتلاف ، استفاده غیر مجاز یا مصرف غیر متعارف و خارج از حدّ مجاز باشد كه در هر صورت ، امرى ناپسند و حرام خواهد بود.

 

در این جا به چند استفتا از امام راحل (ره ) و مقام معظم رهبرى اشاره مى كنیم :

1- زیاده روى در مصرف آب و برق در صورتى كه موجب كمبودهایى در سطح عمومى شود چه حكمى دارد؟ به خصوص كه دولت اسلامى بر صرفه جویى تأكید نموده است .

جواب: زیاده روى به نحو غیر متعارف حرام است و چنانچه موجب اتلاف و ضرر باشد موجب ضمان است . 7

نکته منظور از ضمان یعنی اینکه فرد ضامن ضرر وارد شده است و باید خسارت آن را بپردازد.

3- با توجه به این كه این جانب در یكى از ارگان ها مشغول خدمت هستم، خود احساس مى كنم كه در مصرف آب از حد متعارف ، بیشتر آب مصرف مى نمایم (استفاده شخصى مى كنم )، آیا در این صورت باید قیمت آب مصرفى اضافى را به نهاد مربوط پرداخت نمایم یا نه ؟

جواب استفاده غیر مجاز یا خارج از حدّ مجاز از آب مصرفى ادارات و سایر مراكز دولتى ، جایز نیست و موجب ضمان است . 8

 

ب: خوددارى از استفاده شخصى

استفاده شخصى از امكانات بیت المال در اسلام بشدّت نكوهش شده است . برخورد حضرت على علیه السلام با طلحه و زبیر و خاموش كردن چراغ بیت المال در این زمینه آنچنان مشهور است كه زبانزد خاص و عام مى‌باشد. حضرت امام (ره ) مى فرماید:

ما... طالب یك همچنین حاكمى هستیم كه وقتى محاسبه حساب بیت المال را نشسته است و مى كند، یك چراغ ... روشن بود... یك كسى آمد آنجا با حضرت خواست بنشیند، صحبت دیگرى بكند، حضرت آن چراغ را خاموش كرد، فرمود كه : تا حالا من حسابِ بیت المال را مى‌كردم . این چراغ بیت المال است ، از مال بیت المال براى خودش صرف مى كردم ، حالا مى خواهى با من صحبت كنى و صحبت دیگرى است و ربطى به بیت المال ندارد، خوب چراغش را چرا ما روشن كنیم؟ 9

امام راحل (ره ) خود در ایّام زعامت و رهبرى امت اسلام با الگوپذیرى از سیره على (ع ) نهایت اهتمام را در پاسدارى از اموال عمومى و بیت المال مسلمانان داشت و دیگران را نیز از استفاده شخصى از امكانات بیت المال نهى مى كرد. حجة الاسلام آشتیانى مى گوید: [پس از شنیدن خبر شهادت حاج آقا مصطفى ] ماجرایى پیش آمد كه نقل آن بیانگر روح تعبّد حضرت امام نسبت به مسائل شرعى و احكام خدا مى باشد؛... خانواده امام قصد داشت از طریق تلفن منزل رهبر انقلاب با تهران تماس بگیرد، لیكن رهبر انقلاب حتى دراین موقعیت كه فرزند خود را از دست داده بود صریحاً به خانواده فرمود:

"تلفن بیت از اموال بیت المال است و خواست شما براى استفاده از آن امرى شخصى است . بنابراین تماس با آن جایز نمى باشد". 10
 

در این جا به دو استفتا از مقام معظم رهبرى دام ظلّه اشاره مى كنیم .

سؤال 1 كسى كه مشكل اقتصادى دارد، یا مى خواهد ماشین یا خانه‌اى خریدارى كند، آیا جایز است از بیت المال استفاده كند و بعد از رفع مشكل، جبران بیت المال كند؟

جواب استفاده از بیت المال براى كارهاى شخصى جایز نیست . 11

نکته: جایز نیست یعنی اشکال داشته و حرام است.

سؤال 2 گاهى پیش مى آید كه استفاده شخصى از برق ارگان انقلابى نموده و یا سهواً چراغ روشن مانده است (مثلاً شب تا صبح یا چند روز تعطیلى) آیا در این خصوص باید وجه برق مصرفى را پرداخت نمایم ؟

جواب همان حكم استفاده غیر مجاز از آب را دارد [یعنى استفاده غیر مجاز یا خارج از حدّ مجاز آن ، جایز نیست و موجب ضمان است ]. 12

 

پرهیز از انجام كار غیر ادارى در وقت ادارى

حقوق و مزایا و امكاناتى كه كارمندان از دولت و شركت هاى وابسته به دولت دریافت مى كنند، بهاى كار و وظیفه‌اى است كه باید در ساعات مقرّر ارائه گردد و هرگونه كم كارى، بى كارى ، غیبت و... انجام گیرد، به همان مقدار، استحقاق حقوق و مزایا ندارد و دریافت آن غیر مجاز خواهد بود، همین طور اگر كارى انجام دهد كه مربوط به آن اداره نباشد.

 

به دو استفتا از مقام معظم رهبرى دام ظلّه توجه فرمایید.

1- تشكیل كلاسهاى قرآنى در ادارات كه هر هفته 5/1 ساعت از وقت ادارى را مى گیرد، تأثیر بسزایى در بالا بردن روح معنویت در ادارات داشته است . آیا اجازه مى فرمایید این كلاس ها و جلسات در ساعات ادارى ادامه یابد؟

جواب صرف وقت ادارى در كار غیرادارى جایز نیست و نماز هم در حدى اجازه داده مى‌شود كه لطمه‌اى به كار نخورد و حقى از مراجعین تضییع نشود و حتى اگر مى‌توانند مقدمات نماز را قبل از آن وقت تحصیل كنند تا از وقت كمتر گرفته شود و جلسات ذكر شده را مى‌توانند در اوقات دیگر قرار دهند. 13

علاوه بر دقت در نوع و چگونگی استفاده از بیت المال، نگهداری از آن نیز بر همه واجب است. بنابر این دیگر نباید کسی نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. لذا اگر دیدید که کسی دارد چیزی را به ناحق مصرف ‌می‌کند  و به آن آسیب می‌زند مثلا دارد صندلی اتوبوس را پاره می‌کند یا با مشت بر روی تلفن عمومی می‌کوبد و ... باید به او تذکر دهید

نکته بسیار مهم: باید توجه داشت که اکنون با خواندن این مسأله نباید تمام این‌گونه برنامه‌ها که در ادارات برگزار می‌شود را غیر شرعی تلقی کرده و دیگران را متهم نمود چرا که در برخی موارد اجازه خاص وجود دارد. باید کوشید که بدون دلیل به دیگران سوء ظن نداشته و خدای ناکرده مرتکب غیبت و تهمت نشد.

ترازوی عدالت

2- معمولاً مشاهده مى شود كه در بعضى از شهرستانها درس اخلاق در كلیه ادارات و ارگانها و مؤسسات دولتى برگزار مى‌گردد كه یقیناً بعضى مجوّز قانونى ندارند و هر اداره‌اى به سهم خود هزینه‌اى را در نظر مى‌گیرد و صرف غذا و امثال آن مى كند. لطفاً عنایت فرمایید حكم شرعى این مسأله چیست ؟ آیا شركت در چنین جلساتى جایز است ؟ و خوردن این غذا چه حكمى دارد؟

جواب اموال دولتى باید در مواردى از مصارف ادارى كه براى آن تخصیص داده شده مصرف شود و وقت ادارى هم باید صرف كارهاى ادارى شود، تخلف در این باره جایز نیست و موجب ‌ضمان مى شود. 14

 

قصور و تقصیر

1- چندین سال است كه كارمند دولت هستم ، در طول خدمتم ، چندین بار به عللى كار محوّله را صحیح و كامل انجام نداده‌ام ، ولى پولش را دریافت كرده‌ام ، لطفاً بفرمایید كه چه كنم ؟

جواب: اگر كار محوّله را انجام نداده‌اید، پولى را كه در مقابل آن گرفته‌اید باید به همان محلّى كه از آن گرفته‌اید مستردّ دارید. 15

2- كارمند دولت جمهورى اسلامى گاهى از محل خدمت بدون اجازه آن سازمان براى تشییع جنازه یا مجلس ختم خارج مى‌شود آیا حقوقش چه صورت دارد؟

جواب: اگر از وظیفه كوتاهى نموده به مقدارى كه كوتاهى كرده ، مدیون است . 16

3- این جانب چندین سال است در اداره دولتى كار مى‌كنم . ولى از آن جایى كه گه‌گاه نتوانسته‌ام درست و صحیح دینم را ادا كنم و خودم را بدهكار مى‌دانم خواستم بدانم آیا مى توانم براى اداى دینم در یكى از ارگان ها یا مساجد و یا درمانگاه‌هاى متعلق به مردم كار كنم یا این كه حتماً باید در همان سازمان كار كنم؟ و یا این كه آیا مى‌توانم پول كم كارى را حساب كنم و بپردازم یا نه؟ اگر مى‌شود به چه حساب و كجا بپردازم ؟

جواب: به همان سازمانى كه مدیون هستید باید ادا نمایید. 17

4- وسیله نقلیه دولتى تصادف كرده و منجر به خساراتى گردید اگر از نظر مقررات راهنمایى و رانندگى كارمند دولت مقصّر شناخته شود آیا انجام تعمیرات خودرو از محل اعتبارات اداره مربوطه منع شرعى دارد یا خیر؟

جواب: اگر تشخیص داده شود كه خسارات وارده مستند به شماست ضامن هستید و بر عهده دیگرى نیست مگر این كه قرارداد بیمه‌اى در كار باشد. 18

5- آیا خسارت وارده به اتومبیل شركت ملّى شده كه در اثر قصور استفاده كننده ایجاد شده است به عهده آن شركت مى‌باشد یا شخص استفاده كننده ؟

جواب: عیب و نقص یا تلف اگر مستند به فعل استفاده كننده باشد ضامن است . 19

 

غصب و سرقت امكانات بیت المال

1- شخصى مقدارى از اموال عمومى و بیت المال را [به طور غصبى ] مصرف كرده ، با توجه به این كه مقدار دقیق آن را نمى داند، براى برى الذمه شدن تكلیفش ‍ چیست ؟

جواب: اجناس برداشتى را ضامن است، باید عین یا قیمت آن را به بیت المال برگرداند. 20

 

نکته: منظور از عین، خود مال است. یعنی اگر خود آن چیز موجود است باید آن را برگرداند و اگر از بین رفته و یا مصرف شده باید قیمت آن پرداخت شود.

 

2- زمان پیروزى انقلاب و فتح پادگانها توسط مردم ... مقدارى از وسائل پادگان ... را خارج نمودم كه مقدارى از این وسائل را مجّاناً به دیگرى داده و وى از آنها استفاده نموده و از بین رفته است و یا در حال استفاده مى‌باشد. حال ... تكلیف چیست ؟

جواب: وسائل مزبوره را ضامن هستید؛ اگر موجود است باید برگردانید و اگر تلف شده یا ناقص شده قیمت زمان تلف یا ارش نقص را باید بپردازید و كسى كه وسائل مزبوره به دست او رسیده او نیز ضامن است . 21

 

نکته: ارش یعنی خسارت. بنابر این شخص باید آن جنس معیوب را همراه خسارت آن باز گرداند.

 

3- در زمان طاغوت یك عده افراد، از شركت نفت وسائلى از قبیل سیم و لوله و آهن سرقت كرده‌اند و مال بعضى هم قابل اهمیت است، نسبت به این اشخاص راجع به این اموال چه مى فرمایید؟

جواب: باید برگردانند. 22

 

فرآوری: گروه دین و اندیشه - حسین عسگری


1- لغتنامه دهخدا

2- بیت المال در نهج البلاغه، حسین نوری

3-  بحار الانوار، ج76، ص 49

4- صحیفه نور، ص19، ص223

5- همان

6- ر.ک تحریر الوسیله، ج1، ص275

7- استفتاآت، ج2، ص622

8- استفتاء از مقام معظم رهبری

9- صحیفه نور، ج2، ص 216

10- روزنامه کیهان، 1/3/70

11تا 22 - استفتاء از مقام معظم رهبری

 

مشاوره
مشاوره
اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین