سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
قرآن مجید کتابی ویژه و دارای امتیازات و اختصاصاتی است که آن را از سایر کتب جدا می‏سازد. بهره‏گیری از این کتاب آسمانی و دریافت معارف بلند و محتوای ارزشمند آن نیز متوقف بر برخورداری از مجموعه‏ای از امور است که هریک به نحوی در فهم صحیح قرآن نقش داشته و بیگان
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

قاریان قرآن جهنمی

مهارت های زندگی در قرآن

هر کس قرآن را به رأی و نظر خویشتن تفسیر نماید، جایگاهش در آتش خواهد بود

آنچه می‌خوانید مقدمه‌ای است برای ورود به بحث محکم و متشابه:

فهرست این بسته‌ی آموزشی

 

قرآن مجید کتابی ویژه و دارای امتیازات و اختصاصاتی است که آن را از سایر کتب جدا می‏سازد. بهره‏گیری از این کتاب آسمانی و دریافت معارف بلند و محتوای ارزشمند آن نیز متوقف بر برخورداری از مجموعه‏ای از امور است که هر یک به نحوی در فهم صحیح قرآن نقش داشته و بیگانگی از آن امور برابر با دوری از محتوای این کتاب مقدس است.

از جمله این موارد، آشنایی با محکم و متشابه در قرآن است. این مسأله دارای چنان اهمیت و ارزشی است که هر مفسر قرآن کریم در جای جای این کتاب الهی، توجه به آن را برای خود لازم دانسته و غفلت از آن را موجب پیدایش انحراف در تفسیر قرآن می‏داند.

قرآن به عنوان یک مجموعه به هم پیوسته و یک‏دست -که به تصریح خود هیچ‏گونه اختلاف و ناهماهنگی در آیاتش وجود ندارد- به دو بخش محکم و متشابه تقسیم می‏گردد. بعضی از آیات، آیات مادر، اساسی و مرجع هستند و بخشی دیگر نیازمندِ ارجاع به دسته اول. از این روست که نظر استقلالی به آیات دسته دوم در تفسیر قرآن انسان را به کلی از مسیر صحیح فهم قرآن منحرف می‏سازد و ناخواسته در جهتی مخالف با کتاب خدا قدم برمی‏دارد.

تردیدی نیست که بسیاری از فرقه‏ها و نحله‏ها و انشعابات، که در حوزه امت بزرگ اسلام و دین مبین به وجود آمده، در اثر پیروی از آیات متشابه بوده است. پیدایش مذاهب فاسدی چون مجسّمه یا مجبره یا مفوّضه، بر پایه همین دسته از آیات و بدون ملاحظه آیات محکم بوده است.

این امر متأسفانه از صدر اسلام تاکنون ادامه داشته و در هر زمان به اقتضای شرایط زمانی و مکانی، گروهی بوده‏اند که با تمسک به چنین آیاتی بدعت‏آفرینی کرده و آیات نورانی قرآن مجید را دستاویزی برای رسیدن به امیال و هواهای نفسانی خود آن هم در قالب و چهره دینی و قرآنی قرار داده‏اند.

امام علی علیه السلام در نهج البلاغه می فرماید: بعضی از آیات قرآن بر بعض دیگر شهادت می‏دهد و برخی آیات، آیات دیگر را روشن می‏سازد.»

شاید به همین جهت است که موضوع محکم و متشابه از دیرباز مورد توجه مفسران و قرآن ‏شناسان بوده و آرای گوناگون و مختلف مفسران از صحابه و تابعین و پس از آنان که در این زمینه ابراز شده، شاهدی بر این امر است. علاوه بر تفاسیر مفسّران شیعه و سنی که این بحث را در ذیل آیه محکم و متشابه مطرح نموده‏اند، گروه بی‏شماری از مفسران و آگاهان علوم قرآنی آن را در ضمن مباحث علوم قرآنی بلکه در رساله‏ها و کتب مستقلی مطرح و عرضه نموده‏اند.1

از آنچه ذکر شد اهمیت و جایگاه ویژه این بحث به خوبی روشن می‏شود. نیز در ضمن بحث‏های آینده معلوم می‏گردد که با درک صحیح از محکمات و متشابهات قرآن مجید، بهترین شیوه تفسیری قرآن، تفسیر قرآن به قرآن است؛ چرا که ارجاع آیات متشابه به آیات محکم و بهره‏گیری از این آیات برای فهم صحیح از آیات متشابه، یکی از مصادیق تفسیر قرآن به قرآن است و در سایر موارد نیز استفاده از آیات دارای مفاهیم روشن برای رفع ابهام از بعضی دیگر از آیات و یا تبیین حدود و ثغور آن آیات، بسیار راهگشا و مؤثر است.

آری؛ این امر مستلزم تبحّر و تمحّض در قرآن است؛ یعنی عقابان بلندپرواز را رسد که در آسمان بلند معارف قرآن به پرواز درآمده به لطایف و ظرایف آن دست یابند.

احادیث متعدد و فراوانی که هم از طریق شیعه و هم از طریق اهل سنت در زمینه نهی از تفسیر به رأی وارد شده نیز قابل تأمل است. مفاد و مضمون این احادیث چنین است که: هر کس قرآن را به رأی و نظر خویشتن تفسیر نماید، جایگاهش در آتش خواهد بود.2 از این دسته روایات بر می‏آید که نظر استقلالی به آیات قرآن و اعتماد به‏خود آیه، بدون رجوع به آیات دیگر، طریقی ناتمام و نارس برای فهم قرآن است و قرآن باید از طریق خود تفسیر گردد.3

در پایان این مقدمه و برای بیان محوری بودن شناخت محکم و متشابه در قرآن به ذکر چند حدیث اکتفا می‏کنیم.

1. فی العیون عن الرضا علیه السلام «مَن ردّ متشابهَ القرآن إلی مُحکمِهِ هُدِی إلی صراطٍ مستقیمٍ....»4 هر کس آیات متشابه قرآن را به آیات محکم آن ارجاع دهد به راه راست هدایت خواهد شد.

2. فی تفسیر النعمانی بإسناده إلی إسماعیل‏بن جابر قال: «سمعتُ أباعبدِاللَّه جعفربن محمد الصادق علیه السلام یقولُ: ... واعلموا - رَحِمَکم اللَّهُ - إنّه مَن لمْ ‏یعرِفْ کتابَ اللَّهِ عزَّوجلَّ الناسخ من المنسوخ والخاصَّ منَ العامِّ والمحکمَ منَ المُتشابهِ والرُخَص من العزائم... فلیس بعالمٍ بالقرآن ولا هو من أهلِه.»5 ... بدانید که هر کس که ناسخ و منسوخ، خاص و عام، محکم و متشابه و ... قرآن را نداند، او قرآن نمی‌داند و از اهل آن نیست.

3. و فی نهج‏البلاغه عن علی علیه السلام: «... یشهد بعضُه علی‏ بعضٍ و ینطقُ بعضُه بِبعضٍ؛6 بعضی از آیات قرآن بر بعض دیگر شهادت می‏دهد و برخی آیات، آیات دیگر را روشن می‏سازد.»

 

در قسمت آینده تعریف اصطلاحی واژه‌های محکم و متشابه را همراه با نظر دانشمندان در باره‌ای این موضوع بیان خواهیم کرد. در پناه قرآن باشید.

 

گروه دین و اندیشه تبیان، عسگری


1 . به عنوان نمونه مى‏توان از كتب زیر نام برد: تفسیر المحكم والمتشابه، سیدمرتضى علم‏الهدى (436-355ق.)؛ حقائق التأویل فى متشابه التنزیل، سید رضى (406-359ق.)؛ كتاب فى محكم القرآن و متشابهه، سوربن عبدالله اشعرى (م 300ق.)؛ متشابه القرآن، قاضى عبدالجباربن احمد همدانى (415-359ق.)؛ متشابه القرآن، على‏بن حمزه كسائى (م 183ق.)؛ متشابهات القرآن، صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم شیرازى (1050-979ق.). ر.ك: دكتر سید عبدالوهاب طالقانى، علوم قرآن و فهرست منابع، ج‏1، ص‏391 به بعد.

2 . من فسّر القرآن برأیه فلیتبوَّأ مقعده من النار (المیزان، ج‏3، ص‏75) و یا: من تَكَلَّم فى القرآنِ برأیه فَأَصابَ فَقَدْ اَخْطَأ ویا: الرّأى فى كتاب اللَّه كفرٌ. (امام رضا(ع))

3 . ر.ك: المیزان، ج‏3، ص‏80-76.

4 . همان، ص‏68؛ تفسیر صافى، ج‏1، ص‏319.

5 . المیزان، ج‏3، ص‏80.

6 . نهج‏البلاغه، خ‏131.

برگرفته از: درسنامه علوم قرآنى، سطح، حسین جوان آراسته

 

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین