سه شنبه 3 اسفند 1395 - 24 جمادي الاول 1438 - 21 فوريه 2017
مطهرى معتقد است كه در سیاست همواره دو رویه غالب بوده است: زور و نیرنگ؛ در زور از قدرت عریان استفاده مى‏شود و در نیرنگ از حیله گرى و فریب كارى. ایشان روال غالب حكومتهاى جهان را در پیروى از این دو مدل مى‏داند. ولى از دید وى سیاست به مفهوم اسلامى آن، - آن طو
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

فقه سياسى از منظر شهيد مطهرى‏
4gj/ e7g1j

ايشان بر اهميت سياست و حكومت در فقه اسلامى تأكيد كرده و يكى از موضوعات مهم فقه را مسائل مربوط به حكومت مى‏داند.

 

سياست در سنت فكرى استاد شهيد مطهرى‏

الف - مفهوم سياست‏

  1. مطهرى معتقد است كه در سياست همواره دو رويه غالب بوده است: زور و نيرنگ؛ در زور از قدرت عريان استفاده مى‏شود و در نيرنگ از حيله گرى و فريب كارى. ايشان روال غالب حكومتهاى جهان را در پيروى از اين دو مدل مى‏داند. ولى از ديد وى سياست به مفهوم اسلامى آن، - آن طور كه در سيره حضرت على متبلور شده است - كاملاً با سياست مبتنى بر زور و نيرنگ متفاوت است.(1)

استاد شهيد همچنين بر اين مسأله تأكيد مى‏كند كه اسلام يك روش سياسى به مفهوم اروپايى آن نيست، اسلام براى اين آمده است كه با اين سياستها در دنيا مبارزه كند ... اسلام پاسدر انسانيت است.(2)

اساساً نگرش مطهرى به سياست، از باب اصلاح اجتماعى و مديريتى است كه البته مأخوذ از قرآن و نهج البلاغه مى‏باشد. به طور كلى يكى از منابع مهم شناخت و انديشه سياسى شهيد مطهرى نهج‏البلاغه است و بخش عمده ديدگاههاى سياسى ايشان در ذيل مباحث مربوط به نهج‏البلاغه مطرح شده است.(3)

بر همين اساس و با توجه به سيره امامان شيعه، مطهرى سياست را به مفهوم اداره مى‏داند و عقيده دارد كه «سائس» همان مدير است، و به همين دليل ائمه در لسان دعاها «ساسةالعباد» خوانده شده‏اند كه مفهوم آن سياستمدارترين بندگان خداست.

مطهرى بر اساس آموزه‏هاى اسلامى، سياست را به مفهوم مديريت اجتماع مى‏گيرد كه بر اين اساس رعايت چند اصل در آن ضرورى مى‏باشد كه از جمله آنها اصل قدرت است. اصل قدرت يعنى توانا بودن به مفهوم بازدارنده آن در مقابل دشمن.

اين اصل در همه زمانها و مكانها صادق است. مادام كه دشمن وجود دارد، اصل قدرت هم هست. البته اعمال زور نسبى و در جايى است كه در آن جا هيچ راه ديگرى باقى نمانده است. بر اين اساس جامعه و حكومت اسلامى بايد قوى‏ترين جامعه‏ها در دنيا باشد كه دشمن نتواند به منابع، سرمايه‏ها و سرزمينهاى آن طمع كند.(4)

همچنين در سياست اسلامى در عين قدرتمندى، بايد از روش ارعاب كه روش اغلب قدرتمندان در اعمال قدرت است، اجتناب كرد.(5)

اصل ديگر در سياست اسلامى سادگى است كه اسلام از اين طريق به دنبال تصرف دلهاى انسانهاست. دين اسلام از طريق جلال معنوى دلها را جذب مى‏كند و به عناصر مادى و ظاهرى در اين زمينه چندان توجه ندارد.

اصل ديگر در سياست اسلامى آن است كه هدف وسيله را توجيه نمى‏كند. اين اصل مبتنى بر دو اصل فرعى است: اول اين كه انسان مسلمان بايد هدفش مقدس، عالى و الهى باشد، دوم اين كه براى رسيدن به همان هدف هم از وسيله مقدس استفاده كند و نمى‏تواند از وسيله نامقدس و پليد بهره ببرد.(6)

مطهرى در زمينه سياست اسلامى، حضرت على - عليه‏السلام - را مهم‏ترين الگو معرفى مى‏كند كه در اين جهت بسيار انعطاف‏ناپذير است؛ هدفى دارد و وسيله‏هايى، حق را او هدف ديده و وقتى مى‏خواهد به آن حق برسد، در هر گام از وسيله‏اى كه حق باشد، استفاده مى‏كند.(7) آنچه كه سياست حضرت على را از ديگران ممتاز مى‏كند اين كه او از اصل غَدر و خيانت در روش پيروى نمى‏كند؛ چرا كه معتقد است كه من پاسدار اين اصولم و فلسفه و خلافت من پاسدارى از اصول انسانى است؛ من پاسدار صداقت، امانت، وفا، راستى و درستى هستم و چگونه آنها را فداى خلافت كنم.(8)

ب - قلمرو سياست‏

با وجود اين كه شهيد مطهرى در سه حوزه فلسفه سياسى، فقه سياسى و كلام سياسى به بحث و انديشه ورزى پرداخته است، مى‏توان گفت كه ايشان به حوزه فلسفه سياسى اهتمام كم‏ترى داشته و سياست را از منظر فلسفى كم‏تر مورد بحث قرار داده است. البته وى بحثهاى زيادى درباره عدالت و آزادى كه از جمله مباحث عمده فلسفه سياسى هستند، مطرح كرده ولى نگرش ايشان به آن مقوله‏ها بيش‏تر از بعد كلامى است تا بعد فلسفى.

از لحاظ كلام سياسى بايد گفت از آن جا كه ايشان اغلب با نگرش كلامى به طرح مقولات دينى مى‏پردازد، در مقام دفاع از دين و جامعيت آن عقيده دارد كه توانمندى سياسى اسلام از ديگر مكتبها بيش‏تر است. وى به همين دليل دين را به شكل ايدئولوژى مطرح مى‏كند. مطهرى ايدئولوژى را يك تئورى كلى، يك طرح جامع و هماهنگ كه هدف اصلى آن كمال انسان است و در آن خطوط اصلى و روشها و بايدها و نبايدها، خوبيها و بديها، هدفها و وسيله‏ها، نيازها و دردها و درمانها، مسؤوليتها و تكليفها مشخص شده و منبع الهام تكليفها و مسئوليتها براى همه افراد است، تعريف مى‏كند.(9)

مطهرى اسلام را واجد چنين خصوصيتهايى مى‏داند و بديهى است كه چنين نگرشى به سياست از منظر دين، نگرش خاصى است كه بر اساس آن، دين داراى چنان جامعيتى است كه مى‏تواند نيازهاى سياسى انسان را در هر شرايط زمانى و مكانى برآورده سازد. البته مطهرى به طور مستقل در چند و چون آن بحث مبسوطى انجام نداده، ولى همواره بر توانايى مكتب اسلام به عنوان يك ايدئولوژى در مواجهه با ديگر ايدئولوژيها تأكيد كرده است.

همچنين ايشان بر اهميت سياست و حكومت در فقه اسلامى تأكيد كرده و يكى از موضوعات مهم فقه را مسائل مربوط به حكومت مى‏داند.

در مجموع مى‏توان گفت كه نگرش مطهرى به سياست در سه حوزه فلسفه، كلام و فقه سياسى، تحت الشعاع تعريف ايشان از دين مى‏باشد. ايشان دين را مجموعه‏اى از آموزه‏ها مى‏داند كه توانايى سازماندهى و اصلاح اجتماعى را در كليه شئون دارا مى‏باشد. از نظر او دين در تمامى زواياى زندگى جارى بوده و همه شئونش توأم با يكديگر است و صلاح و فساد هر يك از شئون زندگى در ساير شئون مؤثر است. ممكن نيست اجتماعى، فرهنگ يا سياست يا قضاوت يا اخلاق و تربيت و اقتصادش فاسد باشد، اما دينش درست باشد و بالعكس.(10)

شهيد مطهرى هم چنين در بحث قلمرو سياست و كاركرد آن علاوه بر اين كه هدف سياست را تأمين و حفظ امنيت مى‏داند، براى آن كاركرد و هدف ديگرى هم قائل است و آن زمينه سازى سعادت انسان است كه بر مبانى انسان‏شناسى ايشان استوار است. وى از آن جا كه غايت انسان را سير به سوى كمال و كسب سعادت مى‏داند، يكى از كاركردهاى اصلى سياست را نيز زمينه سازى فضايى مى‏داند كه بتواند انسان را در آن مسير هدايت كرده و زمينه‏هاى بيرونى تحقق كمال درونى انسان را فراهم كند.(11)

از سوى ديگر ايشان از بعد عملياتى هم هدف اسلام را بر پا داشتن عدالت اجتماعى و نجات محرومان و مستضعفان و ستيز با ستم پيشگان مى‏داند.(12) بنابراين شهيد مطهرى قلمرو سياست را علاوه بر تأمين نظم و امنيت و برقرارى عدالت اجتماعى، سعادت همگانى و زمينه سازى سير انسان به سوى كمال انسانى مى‏داند كه به طور طبيعى به نظريه سياسى خاصى درباره دولت و كاركردهاى آن منتهى مى‏شود.

ج - غايت سياست‏

به طور كلى مطهرى غايت سياست و حكومت را سعادت مى‏داند.(13) همان طور كه گفته شد مطهرى سياست را مديريت اجتماعى تلقى مى‏كند؛ مديريتى كه بتواند غايات انسان را كه همانا سعادت فردى و اجتماعى است فراهم كند.(14) با اين حال خود ايشان تأكيد مى‏كند كه با وجود اهميت سعادت در زندگى فردى و اجتماعى انسان، اين مفهوم داراى ابهام زيادى است كه توجه چندانى به اين ابهام نمى‏شود،(15) امّا در عين حال تأكيد مى‏كند كه سعادت انسان را جز خداوند تأمين نمى‏كند،(16) كه طبيعتاً از بُعد سياسى هم فرمانهاى الهى مى‏تواند سعادت را براى انسان فراهم كند.

د - ضرورت سياست‏

نقطه مركزى ديدگاههاى سياسى شهيد مطهرى را بايد ديدگاه ايشان درباره جامعه دانست. مطهرى جامعه را امرى طبيعى و انسان را مدنى الطبع مى‏داند و به آيه 13 سوره حجرات(17) استناد مى‏كند.(18) با اين حال در ديدگاه ايشان هم فرد اصالت دارد و هم جامعه كه بر اساس آن امتها سرنوشت و نامه عمل مشترك و فهم و شعور داشته و حيات جمعى در كنار حيات فردى، ماهيت مستقل و حقيقى دارد.(19) جامعه با توجه به وجود حقيقى آن، داراى قوانينى است كه لايتغير مى‏باشد و اين قوانين، سنن اجتماعى محسوب مى‏شوند.(20) اين سنن بر صعود و نزول و انحطاط آن جوامع نيز حاكم است.(21)

مطهرى ركن اساسى اجتماعات بشرى را اخلاق و قانون مى‏داند كه پشتوانه قانون و اخلاق نيز فقط دين است. از اين رو، وى اساس سامان اجتماعى واقعى را در دين جست و جو مى‏كند.

مطهرى، ضرورت سياست را در جامعه امرى بديهى و بى‏نياز از استدلال تلقّى مى‏كند. اجتماع زعيم مى‏خواهد و هيچ كس در اين جهت ترديد ندارد.(22)

او معتقد است كه هر مملكتى احتياج به جمعى دارد كه اداره كننده آن مملكت باشند،(23) و اين مسأله را به حديثى از حضرت على - عليه‏السلام - مستند مى‏كند.

ه - رابطه دين و سياست‏

همان طور كه گفته شد، مطهرى اساس نظم اجتماعى را در دين جست و جو مى‏كند و معتقد است كه پشتوانه واقعى اخلاق و قانون در جامعه دين است. از اين جا مى‏توان به رابطه عميق دين و سياست از ديدگاه ايشان پى برد. از همين رو وى نسبت اين دو را نسبت «روح و بدن» مى‏داند به گونه‏اى كه اين مغز و پوست همواره بايد به يكديگر پيوسته باشند و در صورتى كه اين پوسته از مغز جدا شود، مغز آسيب مى‏بيند و پوسته هم خاصيت خود را از دست مى‏دهد.(24)

بر اين اساس مطهرى پيوند دين و سياست را امرى ضرورى قلمداد مى‏كند.(25) البته وى در كنار تأكيد بر پيوند دين و سياست، مسأله ديگرى را مورد تأكيد قرار مى‏دهد و آن قدسى نبودن حاكم بر اين پيوند است كه بر آن در مكتب تشيع تأكيد بيش‏ترى شده است.

به نظر ايشان همبستگى دين و سياست به اين معنى نيست كه استبداد سياسى به خود قداست دينى بدهد. بلكه بر عكس، به اين معنى است كه مسلمانان، حق دخالت در سرنوشت سياسى خود را يك وظيفه و مسؤليت مهم به شمار آورند. وابستگى دين و سياست، به مفهوم مقام قدسى داشتن حكام، اختصاص به جهان تسنن دارد و در شيعه هيچ گاه چنين مفهومى وجود نداشته و از اولوالامر چنين تفسيرى ارائه نشده است.(26)

البته مطهرى درباره جدايى دين از سياست به دو تلقى اشاره مى‏كند: تلقى اول، نفى استخدام دين به وسيله سياست است كه وى اين تلقى را تأييد مى‏كند و تلقى دوم جدايى دين از سياست است و سياست جزء مسئوليت‏هاى دينى نيست، كه ايشان اين تلقى را رد مى‏كند.(27)

و - مليت، اسلام و سياست‏

مطهرى درباره قلمرو سرزمينى سياست در اسلام مباحثى مطرح كرده است كه در نظريه سياسى ايشان داراى اهميت است. در واقع تفسير مطهرى از پيوند دين و سياست، او را به برداشت خاصى از مليت رهنمون مى‏شود كه در برداشت وى از اسلام و جهت‏گيرى سياسى ايشان بسيار مؤثر است. به نظر او اگر در تعيين حدود مليت ايرانى، عنصر آريايى اساس قرار گيرد، نتيجه و حاصلش در آخرين تحليل نزديكى و خويشاوندى با غرب است و اين خويشاوندى و نزديكى براى خود آثار و تبعاتى در خط مشى ملى و سياسى خواهد داشت كه مهم‏ترين آن بريدن از همسايگان و ملل اسلامى غير آريايى و گرايش به سوى اروپا و غرب است.

برعكس، اگر نظام فكرى و مسلكى و نهادهاى اجتماعى چهارده قرن اخير ملاك مليت قرار گيرد، تكليف و خط مشى ديگرى براى ما رقم مى‏خورد و آن وقت عرب و ترك و هند و اندونزيايى و چين مسلمان نسبت به ما خودى و غرب غيرمسلمان بيگانه تلقى خواهد شد.(28)

بديهى است كه اين تفسير مطهرى متكى بر برداشت كلان سياسى ايشان مى‏باشد كه معتقد است اسلام و اهداف و روحيات اسلامى بايد جهت‏گيرى و خط مشى ملى كشور را معلوم و مشخص كند. اين برداشت وى كاملاً در مقابل جهت‏گيرى ملى گرايانه و مبتنى بر انديشه سلطنت ايرانشهرى بود كه رژيم پهلوى آن را به شدت تبليغ مى‏كرد.

در اين زمينه مى‏توان گفت كه مطهرى برجسته‏ترين متفكر مذهبى بود كه به طور مؤثرى با خط مشى فكرى رژيم در افتاد و در اين راه به نتايج موفقيت‏آميزى هم رسيد. البته به تعبير مرحوم عنايت مى‏توان گفت كه اصولاً، مخالفت با جريان سلطنت ايرانشهرى و بازگشت به تمدن پيش از اسلام، خطى است كه شهيد مطهرى در بسيارى از آثارش آن را دنبال كرده است.(29)

شهيد مطهرى ضمن اين كه قلمرو سياست اسلامى را به صورت ناب از سياست به مفهوم جارى آن تفكيك مى‏كند، عقيده دارد كه نسبت به مطرح شدن مسائل جديد در حوزه سياست نمى‏توان غافل بود؛ چه آن كه اين مسائل جديد در عرصه عملى سياست جوامع اسلامى هم وارد شده است.به همين دليل، يكى از دغدغه‏هاى دايمى ايشان چگونگى ارتباط بين سنت اسلامى و اصول مدرنيته بود كه در اين جهت ديدگاههايى را در چارچوب نگرش خود به اسلام مطرح كرده است.

ادامه دارد....


تنظیم:امید واضحی آشتیانی.حوزه علمیه تبیان

مقصود رنجبر


پى نوشت ها:

1) مجموعه آثار، مرتضى مطهرى، ج 16، ص 54.

2) اسلام و مقتضيات زمان،مرتضى مطهرى، ج 1، ص 46.

3) سيرى در نهج‏البلاغه، ص 99 - 135.

4) مجموعه آثار، مرتضى مطهرى، ج 16، ص 83 - 85.

5) همان، ص 86.

6) همان، ص 97.

7) همان، ص 100.

8) مجموعه آثار، ج 16، ص 79.

9) انسان و ايمان، مرتضى مطهرى، ص 69 - 70.

10) نظرى به نظام اقتصادى اسلام، مرتضى مطهرى، ص 15 و 16.

11) ر.ك: سيرى در نهج‏البلاغه، ص 113.

12) مجموعه آثار، ج 2، ص 59.

13) انسان و ايمان، مرتضى مطهرى، ص 64.

14) بيست گفتار، مرتضى مطهرى، ص 62.

15) همان، ص 62.

16) تكامل اجتماعى اسلام، مرتضى مطهرى، ص 84.

17) يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوباً و قبائل لتعارفوا انَّ اكرمكم عند الله اتقيكم»

18) مجموعه آثار، مرتضى مطهرى، ج 2، ص 333.

19) همان، ص 333.

20) همان، ص 344.

21) همان، ص 345.

22) مجموعه آثار، ج 4، ص 845.

23) اسلام و مقتضيات زمان، مرتضى مطهرى، ج 7، ص 98.

24) امامت و رهبرى، مرتضى مطهرى، ص 32.

25) نهضت‏هاى اسلامى در صد ساله اخير، مرتضى مطهرى، ص 67.

26) همان، ص 25 - 26.

27) يادداشت‏ها، مرتضى مطهرى، ج 1، ص 191.

28) خدمات متقابل اسلام و ايران، مرتضى مطهرى، ص 111.

29) انديشه سياسى در اسلام معاصر، حميد عنايت، ترجمه بهاءالدين خرمشاهى، تهران، خوارزمى، ص 216.

 

تلفن : 81200000
پست الکترونیک : public@tebyan.com
آدرس : بلوارکشاورز ، خیابان نادری ، نبش حجت دوست ، پلاک 12

ارتباط با ما

روابط عمومی

درباره ما

نقشه سایت

تعدادبازدیدکنندگان
افراد آنلاین