دعای سحر یا به بیان امام خمینی(ره) در شرح دعای سحر «دعای مباهله»، از ادعیه‎ایست که از امام محمد باقر(علیه‎السلام) نقل شده ‏است.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

اسم اعظم خدا در دعای سحر

الله

امام خمینی(ره) و شرح دعای سحر

 

دعای سحر یا به بیان امام خمینی(ره) در شرح دعای سحر «دعای مباهله»، از ادعیه‎ایست که از امام محمد باقر(علیه‎السلام) نقل شده ‏است.

سیدبن طاووس در کتاب اقبال پس از نقل این دعا از قول امام باقر(علیه‎السلام) روایتی به این مضمون نقل می‏نماید:

«اگر مردم عظمت این دعا در نزد خدا و سرعت استجابت این دعا برای کسی که آن را می‏خواند؛ را می‎دانستند برای بدست آوردن آن بر روی همدیگر شمشیر می‎کشیدند!»

و در روایت دیگری از قول ایشان نیز این ‏چنین نقل می‏کند:

«اگر سوگند یاد کنم که اسم اعظم خدا در این دعاست، سوگندم درست است. پس هرگاه دعا کردید در دعا کوشش کنید که این دعا از علوم پنهانی است. پس آن را پنهان کنید مگر از اهلش. منافقین و تکذیب‏کنندگان و انکارکنندگان از اهل این دعا نیستند و این دعا، دعای مباهله است؛ می‏گویی: اللهم إنی اسئلک من بهائک بأبهاه ...»

 

کتابی برای آشنایان به فلسفه و عرفان

شرح دعای سحر از امام خمینی(ره) عنوان یکی از هشتاد و پنج اثر به یادگار مانده از ایشان است و در کنار مصباح‏الهدایه، شرح حدیث جنود عقل و جهل، آداب الصلوة، سرِّالصلوة و تفسیر سوره حمد از مهمترین آثار عرفانی بجا مانده از ایشان است.

این اثر به زبان عربی نوشته شده است و مباحث مطرح شده در آن به گونه‎ایست که آشنایان با اصطلاحات فلسفه و عرفان می‏توانند از آن استفاده کنند.

ترجمه این کتاب به همراه شرح مختصر برخی از مباحث مطرح در کتاب پس از انقلاب اسلامی توسط سید احمد فهری از شاگردان امام(ره) صورت پذیرفته ‏است.

حضرت امام(ره) در این کتاب از اسرارالصلاة حاج میرزا جواد ملکی و تعلیقه آقا محمدرضا قمشه‎‏ای بر شرح فصوص قیصری و شرح اسماء حاجی سبزواری و فتوحات محیی الدین و تأویلات عبدالرزاق کاشی و شرح قیصری بر فصوص و شرح مفتاح‏الغیب فناری و قبسات میرداماد و اسفار ملاصدرا و برخی کتب فیض و نیز کتاب الهیئة والاسلام مرحوم سید هبة ‏الله شهرستانی یاد و مطلب نقل می‎‏کند که این آخری نشان می‏دهد که امام کتاب‎های جدید را هم می‏خواندند.

اگر مردم عظمت این دعا در نزد خدا و سرعت استجابت این دعا برای کسی که آن را می‏خواند؛ را می‎دانستند برای بدست آوردن آن بر روی همدیگر شمشیر می‎کشیدند.

كثرت اصطلاحات فلسفى و عرفانى

بحث دعا و نگارش پیرامون آن از قدیم الأیام در میان دانشمندان شیعى مطرح بوده است. در خصوص دعای سحر هم ظاهرا دو شرح معروف قبل از تألیف امام(ره) نوشته شده‏ است.

شرح اول: «رسالة فی شرح دعاء السحر» تألیف مرحوم حاج محمد كریم‏خان كرمانى(ره) مربوط به سال 1274 هجرى قمرى است و شرح دوم که با نام «هذا كتاب شرح دعاء السحر المعروف فی شهر رمضان» منتشر شده است، تألیف آیة الله آقا حبیب الله الشریف الكاشانی(ره) است كه در 1297 قمرى به چاپ رسیده است.

آنچه در مقایسه‏ دو شرح مزبور و شرح دعاى سحر تألیف امام خمینى(ره) به نظر مى‏رسد این است كه شرح دعاى سحر ایشان از پیچیدگى خاصى برخوردار است كه حكایت از به كار بردن كثرت اصطلاحات فلسفى و عرفانى دارد ولى در دو شرح مذكور به صورت روان‏تر بیان شده است.

دعای سحر

انگیزه‏ى تألیف‏ شرح دعای سحر

حضرت امام(ره) غرض از تدوین كتاب را چنین بیان مى‏دارند: «... از آنجایى كه یكى از بزرگترین نعمت‏ها بر بندگان و رحمت گسترده در میان اهل شهرها، دعاهایى است كه از گنجینه‏هاى وحى و شریعت و حاملان دانش و حكمت نقل شده. زیرا همین دعاهاست كه رابطه‏ معنوى میان خالق و مخلوق و رشته‏ پیوند میان عاشق و معشوق است، و وسیله‏اى است براى درآمدن به اندرون قلعه‏ محكم، و چنگ زدن به آن دستاویز استوار و ریسمان پر توان ... پس خواستم كه آن را از بعضى جهات به مقدار آمادگى خویش، با توانى اندك و آگاهى ناچیزى كه دارم شرح كنم.»

 

اولین اثر امام در بیست و هفت سالگی

کتاب «مختصر فی شرح الدعاء المتعلق بالأسحار» که با ترجمه آقای فهری به‏ نام «شرح دعای سحر» معروف شد اولین تألیف امام خمینی(ره) می‏باشد و تألیف آن به سال 1347 هجری قمری یعنی وقتی که از عمر امام(ره) فقط بیست و هفت بهار می‏گذشت برمی‏گردد.

فیلسوف معاصر مرحوم جلال‎الدین آشتیانی در مقدمه‏اش بر کتاب مصباح‏الولایة در مورد کتاب‏های عرفانی امام با نام ‏بردن از سرّالصلوة، شرح دعای سحر و مصباح الهدایة به این نکته اشاره می‏کند که امام این آثار را به زبانی تألیف نموده‏اند که به تعبیر ایشان جز خامه کمل از ارباب عرفان هیچ قلمی را توانایی آن نیست که این چنین آثاری که حق مطلب را ادا نماید به وجود آورد.

این نکته در زندگی امام جای تأمل جدی دارد که ایشان سال‎ها پیش از آن ‏که وارد مبارزه سیاسی شوند و حتی قبل از آن‏ که به طرح مباحثی مانند ولایت فقیه بپردازند شرح دعای سحر را می‎نویسند. تغییر و تحولات اساسی‏ای که در عالم خارج به تعبیر خود ایشان با انفجار نور انقلاب اسلامی در دنیای خارج محقق شد، سال‏ها قبل و در شروع نهضت و در اوان جوانی ایشان در وجودشان محقق شده بود.

 

مجاهدت در جوانی

این مشی عملی امام در توجه به خودسازی در ایام جوانی موضوعی است که ایشان بعدها مکررا در توصیه‏ها و دستورالعمل‏های اخلاقی عرفانی‏ای که دیگران از ایشان می‏خواستند به آن توجه می‏دادند.

در نامه‎ای که به فرزندشان حاج احمد آقا می‏نویسند، در مورد چگونگی استفاده از دوران جوانی، چنین سفارش می‏فرماید: «عزیزم! از جوانی به اندازه‎ای که باقی است، استفاده کن در پیری همه چیز از دست می‎رود؛ حتی توجه به آخرت و خدای تعالی. از مکرهای بزرگ شیطان و نفس اماره آن است که جوانان را وعده طول عمر می‎دهد و تا لحظه آخر با وعده‎های پوچ، انسان را از ذکر خدا و اخلاص برای او باز می‎دارد تا مرگ برسد و در آن حال، ایمان را اگر تا آن وقت نگرفته باشد، می‎گیرد.»

و در جای دیگری در چهل حدیث می‏فرماید:

«تأثر قلبی و تصور باطنی در ایام جوانی بهتر حاصل می‏شود، زیرا که قلب جوان لطیف و ساده است و صفایش بیشتر است... پس شدیدالانفعال و کثیر القبول است.»

و در سرّالصلوة در این‏ باره می‏گوید:

«از مکائد بزرگ شیطان و نفس اماره آن است که جوان را وعده اصلاح و اصلاح در زمان پیری می‏دهد تا جوانی با غفلت از دست برود و به پیران وعده طول عمر می‏دهد و تا لحظه آخر با وعده‏های پوچ، انسان را از ذکر خداوند و اخلاص برای او باز می‏دارد تا مرگ برسد... پس در جوانی که قدرت بیشتر داری به مجاهدت برخیز.»

تأثر قلبی و تصور باطنی در ایام جوانی بهتر حاصل می‏شود، زیرا که قلب جوان لطیف و ساده است و صفایش بیشتر است... پس شدیدالانفعال و کثیر القبول است.

امام و آیة الله شاه آبادی

در بررسی آثار و اندیشه‏های عرفانی امام، به نام استاد عرفان ایشان، آیة الله شاه آبادی می‏رسیم به گونه‏ای که برخی بزرگان شخصیت جامع امام را در سه بعد فقهی، سیاسی و عرفانی به ترتیب تحت تأثیر سه شخصیت معاصر ایشان یعنی آیة‏الله حائری، آیة‏الله مدرس و آیة‏الله شاه آبادی می‎دانند.

آیة‏الله شاه‏آبادی کسی است که امام در کتاب‏هایشان با تعبیر روحی له الفداء از او یاد می‏کنند و در مورد ایشان

امام خمینی(ره) و شرح دعای سحر

 می‏فرماید: «هیچ کس به اندازه من ایشان را نشناخته است، ایشان استاد بلامنازع این علم(عرفان) بود.»

و در جایی دیگر می‏گوید: «شیخ بزرگوار ما حقا حق حیات روحانی به اینجانب داشت که با دست و زبان، از عهده شکرش برنمی‏آیم.»

کتاب شرح دعای سحر در همان سالی تألیف شده ‏است که مرحوم شاه‏آبادی به قم آمدند و نوشتن این کتاب در اولین سال آشنایی امام با ایشان نشان می‏دهد که امام قبل از آیة‏الله شاه‏آبادی فلسفه و عرفان خوانده بودند و استاد دیده بودند.

 

ساختار كتاب‏

كتاب شرح دعای سحر بر محور فصل‏بندى و ابواب خاصى تنظیم نشده است بلكه بر اساس جملات دعاى سحر تدوین یافته، و در ذیل هر یك از 22 فقره‏اى كه نام‏هاى خداوند بیان شده است شرحى پیرامون آن جملات به نگارش در آمده است مثلا در ذیل فقره اول دعا سرفصل‏های زیر آمده است: «اللهم إنی أسألك من بهائك بأبهاه...»

- جامعیت انسان همه‏ عوالم را

- سر ابتداء به «اللهم» در أدعیه‏

- حقیقت اخلاص‏

- طریقه‏ سلوك شیخ الأنبیاء

- فرق میان بهاء و جمال‏

- فرق میان صفت جلال و جمال‏

همان‏گونه که قبلا هم اشاره شد، اندیشه‏هاى امام(ره) در كتاب مزبور شامل نكات عمیق فلسفى و عرفانى است و به تعبیر دیگر این کتاب اثری است که مخاطب خاص دارد و خود، نیازمند تبیین و شرح اصطلاحات و مفاهیم است.

به عنوان حسن ختام فرازی از کتاب در ذیل فقره «اللهم أنی أسئلک من جمالک بأجمله...» را می‏آوریم.

در عالم آخرت کثرت تزاحمات نیست

از یکی از مشایخ ارباب معرفت رضوان‏الله علیه شنیدم که می‏فرمود: جرعه آبی که در بهشت نوشیده می‏شود همه لذت‏ها را داراست. از لذت‏هایی که به گوش درک می‏شود، مانند انواع موسیقی و آهنگ‏های دلنشین، و لذت‏هایی که با چشم درک می‏شود، از دیدن صورت‏های زیبا و سایر رنگ‏ها و شکل‏ها، و بقیه حواس نیز به همین قسم بهره‏مند می‏شوند و لذت می‏برند، حتی شهوت مقربت و همبستر شدن را نیز در نوشیدن آب احساس می‏کند، به طوری‏ که هر یک از این لذت‏ها به طور جداگانه‏ درک می‏شوند.

و از یکی از اهل نظر (رحمةالله علیه) شنیدم که می‏گفت مقتضای این که ملکات در نشئه آخرت مجسم شود و بروز نماید، آنست که بعضی از مردم به صورت‏های گوناگون محشور می‏شوند و در عین حال که مثلا به صورت خنزیر است، به صورت موش و سگ نیز هست و پیداست که این امور به واسطه آنست که ظرف وجود به واسطه نزدیک بودنش به عالم وحدت و تجرد و منزه بودنش از تزاحم عالم طبیعت و هیولی، وسعت بیشتری دارد.

 

برگرفته از در طواف خورشید(زندگینامه آیت الله شاه آبادی)/ محمدرضا رمزی.

گروه دین و اندیشه تبیان، هدهدی .


منابع:

شرح دعای سحر/ امام خمینی(ره)

مصباح‏الهدایة/ امام خمینی(ره)

چهل حدیث/ امام خمینی(ره)

سرّالصلوة/ امام خمینی(ره)

 

مشاوره
مشاوره
در رابطه با این محتوا تجربیات خود را در پرسان به اشتراک بگذارید.