• تعداد بازديد :
  • پنج شنبه 1386/01/16
  • تاريخ :

شیوه‏هاى ارتباط شیعه با امام صادق علیه السلام

رابطه شیعیان با امام صادق علیه السلام

الف- رابطه استاد و شاگردى

وسعت دانشگاه جعفرى

ب- رابطه عادى

1- از طریق سفر حج و عمره

2- سفر جهت تعلیم مسایل شرعى

3- برقرارى رابطه توسط وكیلان

عصر امام صادق علیه السلام، یكى از دوران‌هاى پرشكوه و طلایى در تاریخ ‏تشیع است. در این عصر، تشیع گسترش چشمگیرى نمود و بر تعدد شیعیان افزوده گشت و در اثر آزادى نسبى روابط شیعیان با امام‏ صادق علیه السلام، آن حضرت توانست فقه و كلام شیعه را توسعه دهد و اصول و مبانى آن را روشن كند. نقش آن حضرت در معرفى مبانى شیعه به حدى‏ بود كه مذهب شیعه به نام آن جناب و «مذهب جعفرى‏» شهرت یافت.

بعد از رحلت رسول اكرم صلی الله علیه و آله، دیگران در جایگاه آن حضرت نشستند و على علیه السلام در حاشیه ماند. با این حال تعداد زیادى از بزرگان صحابه ‏تنها آن جناب را امام برحق مى‏دانستند؛ حذیفه بن یمان مى‏گفت

"هر كس كه طالب دیدار امیرالمؤمنین بر حق است، على را ملاقات‏نماید.» (1)

عبدالله بن مسعود مى‏گفت: « در قرآن خلفا چهار تن هستند: آدم، هارون، داوود و على علیهم السلام»(2)

این بزرگان كاملا با امامشان در ارتباط بودند ولى تشكل‏ جداگانه‏اى از سایر مسلمانان نداشتند. اما بعد از قتل عثمان و آغاز خلافت على علیه السلام همان طور كه طرفداران بنى‏امیه شكل حزبى به ‏خود گرفتند و عثمانیان نامیده شدند، شیعیان نیز صف خویش را از دیگران جدا نمودند و آزادانه تشیع خود را اعلام كردند. ولى این ‏وضع دیرى نپایید و با حاكمیت ‏بنى‏امیه، شیعه‏گرى جرمى سنگین به ‏شمار آمد؛ معاویه طى بخشنامه‏اى به عمال و فرماندارانش در سراسر كشور نوشت: «اگر دو نفر شهادت دادند كه شخصى از دوستداران على‏ و خاندان او است، اسمش را از دفتر بیت المال حذف كنید و حقوق و مقررى او را قطع نمایید.» (3) و با وجود حكمرانى سفاكانى‏ چون: زیاد، ابن زیاد و حجاج بن یوسف، ارتباط شیعیان با رهبرانشان به نهایت درجه كاهش یافته بود. لذا اخبارى بدین ‏مضمون به چشم مى‏خورد كه بعد از شهادت امام حسین علیه السلام تنها چهار تن ‏در كنار امام سجاد علیه السلام ماندند.(4) و شخصى چون سعید بن جبیر به ‏جرم رابطه داشتن با امام زین العابدین علیه السلام بالاى دار مى‏رود.(5) تا این كه با پایان یافتن قرن اول هجرى و شروع دعوت عباسیان و قیام‌هاى طالبیان، وضع عوض مى‏شود و توجه بنى‏امیه به جاى دیگر معطوف مى‏گردد و شیعیان نفس راحتى مى‏كشند و توان این را مى‏یابند كه با امامانشان رابطه برقرار نمایند كه این مطلب در عصر امام ‏صادق علیه السلام به اوج خود رسید.

رابطه شیعیان با امام صادق علیه السلام

ارتباط شیعیان و مسلمانان را با امام صادق علیه السلام، مى‏توان به دو نوع كلى تقسیم كرد:

الف- رابطه استاد و شاگردى

عده‏اى از بزرگان شیعه چون هشام بن حكم، محمدبن مسلم، ابان بن ‏تغلب، هشام بن سالم، مؤمن الطاق، مفضل بن عمر، جابر بن حیان ‏و ... از شاگردان و تربیت‏شدگان محضر آن حضرت بودند كه تعداد شاگردان ایشان را عده‏اى از محققان و دانشمندان شیعه چهار هزار تن دانسته‏اند و تنها از جواب سوال‌هایى كه از آن حضرت مى‏شد، چهار صد رساله نگارش یافته است. (6) بعضى از شاگردان امام ‏صادق علیه السلام داراى آثار علمى و شاگردان متعددى بودند، به عنوان ‏نمونه هشام بن حكم سى و یك جلد كتاب نوشته (7) و جابر بن حیان ‏نیز بیش از دویست جلد كتاب در زمینه‏هاى گوناگون به خصوص‏ رشته‏هاى علوم عقلى، طبیعى، فیزیك و شیمى تصنیف كرده بود.(8) ابان بن تغلب در مسجدالنبى جلسه درس داشت و آنگاه كه وارد مسجد مى‏شد ستونى را كه پیامبر صلی الله علیه و آله تكیه مى‏داد، براى او خالى مى‏كردند.(9)

وسعت دانشگاه جعفرى

شاگردان امام صادق علیه السلام منحصر به شیعیان نبودند، بلكه پیروان سنت ‏و جماعت نیز از مكتب آن حضرت برخوردار مى‏شدند؛ پیشوایان ‏چهارگانه اهل‏سنت‏ بلاواسطه یا با واسطه شاگرد امام صادق علیه‌السلام بودند. ابوحنیفه در راس این پیشوایان قرار دارد كه به گفته ‏خودش، دو سال شاگرد امام بوده و اساس علم و دانشش از این دو سال است.(10)

شاگردان امام از نقاط مختلف همچون: كوفه، بصره، واسط، حجاز و سایر مناطق و نیز از قبایل گوناگون مانند: بنى‏اسد، مخارق، طى، سلیم، غطفان، ازد، خزاعه، خثعم، مخزوم، بنى ضبه، قریش به ویژه ‏بنى‏حارث بن عبدالمطلب و بنى الحسن بودند كه به مكتب آن حضرت‏ پیوستند. (11) به گفته ابن حجر عسقلانى، فقها و محدثانى همچون: شعبه، سفیان ‏ثورى، سفیان بن عینیه، مالك، ابن جریح، ابوحنیفه، پسروى موسى، وهیب بن خالد، قطان، ابوعاصم و گروه انبوه دیگرى از آن حضرت‏ حدیث نقل كرده‏اند.(12) امام صادق علیه السلام هر یك از شاگردان خود را در رشته‏اى كه با ذوق و قریحه او سازگار بود، تشویق و تعلیم مى‏نمود و در نتیجه هر كدام ‏از آن‏ها در یك یا دو رشته از علوم مانند: حدیث، تفسیر و علم كلام‏ تخصص پیدا مى‏كردند.

كوفه یكى از مهمترین كانون‌هاى تجمع شاگردان امام صادق علیه السلام بود؛ حسن بن على بن زیاد وشاء كه از شاگردان امام رضا علیه السلام بوده، نقل ‏كرده كه در مسجد كوفه نه صد نفر استاد حدیث مشاهده كردم كه ‏همگى از جعفر بن محمد علیه السلام حدیث نقل مى‏كردند.(13)

ب- رابطه عادى

كلیه شیعیانى كه توانستند خدمت امام صادق علیه السلام برسند و یا به ‏نحوى با آن حضرت رابطه برقرار نمایند، جزو شاگردان آن جناب ‏محسوب نمى‏شوند؛ زیرا تشیع در این عصر گسترش زیادى یافته و به ‏اكثر قلمروهاى اسلامى رسیده بود و شمار زیادى از مسلمانان از اهل‏بیت علیهم السلام پیروى مى‏كردند. با توجه به گزارش‌هاى رسیده ‏از آن عصر، روابط شیعیان با آن حضرت را مى‏توان به روش‌هاى زیر بیان كرد:

1- از طریق سفر حج و عمره

سفر مردم به حج كه براى توانگران واجب بود، وسیله خوبى به شمار مى‏آمد، تا شیعیان بتوانند، در مدینه خدمت امام صادق علیه السلام برسند و از محضر ایشان بهره‏مند شوند. همچنین آن حضرت در موسم حج، در مسجدالحرام جلسه درس تشكیل و به سوالات و مسائل شرعى پاسخ‏ مى‏دادند؛ شیخ مفید نقل مى‏كند در یكى از این جلسات عده‏اى به ابن ‏ابى‏العوجاء ملحد پیشنهاد كردند، از امام صادق علیه السلام كه به قول ‏آنها علامه زمان و داناى روزگار است و مردم اطراف او را گرفته‏اند. سوالاتى كند و آن حضرت را نزد مردم شرمنده و مفتضح ‏سازد كه با پاسخ‌هاى عالمانه امام صادق علیه السلام، ابن ابى‏العوجاء، نومید و ناراحت نزد یاران خود برگشت.(14)

2- سفر جهت تعلیم مسایل شرعى

اگرچه در روزگار قدیم، مسافرت براى تعلیم و یادگیرى مسایل عادى ‏كارى دشوار بود، با این حال مواردى در دست است كه نشان مى‏دهد بعضى از مومنان براى اخذ یك مسئله فقهى، رنج و مشقت مسافرت ‏طولانى را بر خود هموار مى‏كردند؛ چنان كه مرحوم قطب الدین راوندى ‏نقل كرد: «شخصى زنش را سه بار طلاق داده بود و در مورد جواز رجوع، از مطلقات شیعه پرسیده بود، جوابش را داده بودند ولى ‏همسرش راضى نشده، مگر این كه از امام صادق علیه السلام استفتا كند كه در این هنگام امام صادق علیه السلام به دستور خلیفه عباسى در حیره، تحت نظربه سر مى‏برد و مانع ملاقات مردم، با او بودند. لذا آن شخص خود را به قیافه «خیار فروشى‏» در آورد و به در خانه امام صادق علیه السلام آمد و مسئله‏اش را پرسید و جواب گرفت.»(15)

3- برقرارى رابطه توسط وكیلان

یكى از مهمترین راه‌هاى ارتباط مردم با امام صادق علیه السلام، از طریق‏ وكیلان آن جناب بود كه این روش از زمان امام صادق علیه السلام به جهت‏ گسترش مناطق شیعه‏نشین توسط ائمه اطهار علیهم السلام مورد استفاده قرار مى‏گرفت. شیعیان نیز توسط این وكیلان وجوهات شرعى‏ خویش را حضور ائمه اطهار علیهم السلام مى‏فرستادند و هم دستورات ‏و مسائل شرعى را از طریق آنان دریافت مى‏نمودند.

پى‏نوشت‌ها:

1-بلاذرى، احمدبن یحیى، انساب الاشراف، منشورات موسسه الاعلمى‏ للمطبوعات، بیروت، 1394 ه .، ج‏3، ص 115.

2- ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى‏طالب، دارالاضواء، بیروت، 1405 ه.، ج‏3، ص‏77 و 78.

3- ابن ابى‏الحدید، شرح نهج البلاغه، داراحیاء الكتب العربیه، قاهره، 1961، ج 1، ص‏43- 45.

4- شیخ طوسى، اختیار معرفه‏الرجال، معروف به رجال كشى، موسسه ‏آل‏البیت علیه السلام لاحیاء و التراث، قم، 1404، ج 1، ص 332.

5- همان، ص 335.

6- محقق المعتبر، ج 1، ص‏26.

7- فتال نیشابورى، روضه‏الواعظین، موسسه الاعلمى للمطبوعات، بیروت ط 1،1406 ه .، ص ‏229/ طبرسى، اعلام الورى باعلام الهدى، منشورات المكتبه ‏الاسلامیه، ط‏3، ص 284.

8- ابن ندیم، الفهرست المكتبه التجاریه الكبرى، قاهره، ص‏517- 512.

9- اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعه، دارالكتب ‏العربیه، بیروت، ج 1، ص 55.

10- همان، ص 70.

11- همان، ص‏37.

12- تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفكر، ط 1، 1404 ه .، ج 1، ص‏88.

13- رجال نجاشى، دفتر نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسین، قم، ص‏39 و 40.

14- شیخ مفید، الارشاد، ترجمه محمدباقر ساعدى خراسانى، كتابفروشى اسلامیه، ص 545.

15- قطب الدین راوندى، الخرائج و الجرائح، ترجمه غلامحسن‏ محرمى، انتشارات جامعه مدرسین، ص‏459 و 460.

منبع:ماهنامه كوثر، شماره 40 ، غلامحسن محرمى.

اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
UserName