• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • دوشنبه 1395/05/18
  • تاريخ :

تأثیرپذیری شاعران بزرگ از «نهج البلاغه»

بسیاری از شاعران ادبیات فارسی از جمله فردوسی، عطار، مولوی، سعدی و حافظ تحت تاثیر سخنان حضرت علی علیه السلام بوده اند.

بخش نهج البلاغه تبیان
محمد مهدی جعفری

به گزارش تبیان به نقل از ایسنا، سیدمحمدمهدی جعفری، درباره حضور شخصیت حضرت علی علیه السلام  و کلام ایشان در شعر شاعران بزرگ ایران و تأثیرپذیری این شاعران از نهج البلاغه اظهار کرد: هر چند که نهج البلاغه در سال ٤٠٠ هجری تألیف شده است و سیدرضی تألیف آن را در این سال به پایان رسانده اما قبل از تألیف این کتاب سخنان حضرت امیر علیه السلام در شعر و سخن بسیاری از شاعران شیعه و سنی رواج داشته است و دانشمندان و شاعران زیادی تحت تأثیر کلام ایشان بوده اند.

او در ادامه گفت: برخی از شعرهای فردوسی تحت تأثیر سخنان امیرالمومنین علیه السلام است، اما چون پایان تدوین شاهنامه فردوسی سال ٤١٠ هجری است فکر نمی کنم فردوسی تحت تأثیر کتاب نهج البلاغه بوده باشد؛

حدود ٨٠ سال پیش زمانی که عهدنامه مالک اشتر با امیرالمومنین علیه السلام توسط مورخ  الدوله سپهر به زبان فرانسه ترجمه شد وقتی رئیس جمهور فرانسه آن را خواند گفت من نویسنده این عهدنامه را نمی شناسم اما این عهدنامه برای اداره جهان امروز کافی است.

چون این شاعر بزرگ در محیط و خانواده شیعی زندگی می کرده در شاهنامه از سخنان امیرالمومنین علیه السلام استفاده فراوانی کرده است که من در مقاله ای با موضوع تأثیر نهج البلاغه در ادب فارسی ثابت کرده ام که شاهنامه برای دو منظور به وسیله فردوسی سروده شده است. هدف فردوسی یکی این بود که شیعه اثنی عشری را در مقابل ایدئولوژی اهل تسنن که توسط سلطان محمود ترویج می شد  گسترش دهد و دوم اینکه زبان فارسی را که در آن زمان بین دو خلافت عرب و سلطنت ترک قرار گرفته بود نجات دهد. به نظر من این دو منظور اصلی فردوسی از سرودن شاهنامه بوده است. دلیل اینکه فردوسی و شاهنامه همواره مورد غضب سلطان محمود قرار گرفته بود نیز همین موضوع بود.

جعفری سپس درباره تأثیر کلام حضرت علی علیه السلام در شعر شاعران فارسی زبان اظهار کرد:  این تأثیر از زمان نخستین شاعران فارسی زبان وجود داشته است و حتی قبل از فردوسی در آثار رودکی هم این تأثیر را می بینیم. اما با تألیف نهج البلاغه شاعران بیشتری مثل سنایی و ناصرخسرو از این کتاب تأثیر گرفتند تا اینکه به قرن هفتم هجری می رسیم. در قرن هفتم شرح نویسی و شعر گفتن بسیار رواج پیدا کرده بود و شاعران نیز از نهج البلاغه بیشتر از پیش در آثارشان استفاده می کردند. از اوایل قرن هفتم عطار به شدت تحت تأثیر قرار گرفت به طوری که حتی برخی از جمله های نهج البلاغه را به شکل ترجمه در آثار خود منژس کرد.

او در ادامه بیان کرد: بعد از عطار، مولانا بهره زیادی از نهج البلاغه گرفت و بیش از هر کسی تحت تأثیر این کتاب بود تا جایی که خودش می گوید: ای علی که جمله عقل و دیده ای/ شمه ای واگو از آنچه دیده ای...، و در ادامه بسیاری از سخنان حضرت امیرالمومنین علیه السلام را نقل می کند. در آخر قرن هفتم  این سعدی است که از نظر کمیت بیشتر از مولانا در اشعارش از نهج البلاغه استفاده می کند. من این موضوع را در کتابی با عنوان «تأثیر نهج البلاغه در شاعران قرن هفتم تا نهم هجری» به تفصیل آورده ام و در آنجا گفته ام که به صورت گذرا سعدی در اشعارش ٢٥٠ مورد از نهج البلاغه استفاده کرده است. در این زمینه یک  خانم پژوهشگر در مصر پایان نامه ای نوشته است که در آن پایان نامه به این نتیجه رسیده که باب اول بوستان سعدی شرح عهدنامه امیرالمومنان علیه السلام با مالک اشتر است. باب اول بوستان سعدی درباره سیره پادشاهان است. همچنین دیباچه گلستان از خطبه اول نهج البلاغه متأثر است. بنابراین می بینیم که سعدی در آثارش حتی از مولانا هم در تأثیرگیری از کلام حضرت امیر علیه السلام پیشی گرفته است.

جعفری درباره تأثیرپذیری حافظ از نهج البلاغه نیز گفت: او در حدود ٦٠ مورد از اشعارش تحت تأثیر نهج البلاغه قرار داشته است. برای مثال در نهج البلاغه آمده است کسی که پایداری می ورزد پیروزی را به دست می آورد اگرچه زمان درازی طول بکشد و حافظ با تأثیرگیری از این کلام حضرت امیر نوشته است: صبر و ظفر هر دو دوستان قدیم اند/ بر اثر صبر نوبت ظفر آید.

او با بیان اینکه موضوعات حکمی نهج البلاغه  منابع گسترده ای برای  شعر شاعران بوده است، جامی را نیز یکی دیگر از شاعرانی دانست که تحت تأثیر نهج البلاغه شعر سروده است.

این پژوهشگر متون دینی سپس درباره وضعیت نهج البلاغه در دنیای امروز گفت: این کتاب تا به حال به ٢٧ زبان از جمله اردو، پنجابی، فرانسه، انگلیسی، روسی، اسپانیایی و... ترجمه شده است. البته ترجمه به این زبان ها به گستردگی زبان فارسی نیست.

تأثیر کلام حضرت علی علیه السلام در شعر شاعران فارسی از زمان نخستین شاعران فارسی زبان وجود داشته است و حتی قبل از فردوسی در آثار رودکی هم این تأثیر را می بینیم. اما با تألیف نهج البلاغه شاعران بیشتری مثل سنایی و ناصرخسرو از این کتاب تأثیر گرفتند.

جعفری ادامه داد: نهج البلاغه اگر به جهان امروز عرضه شود پیام روز را دارد و درمان دردهای بشری در این روزگار است. چنانچه حدود ٨٠ سال پیش زمانی که عهدنامه مالک اشتر با امیرالمومنین علیه السلام توسط مورخ  الدوله سپهر به زبان فرانسه ترجمه شد وقتی رئیس جمهور فرانسه آن را خواند گفت من نویسنده این عهدنامه را نمی شناسم اما این عهدنامه برای اداره جهان امروز کافی است.

او با بیان اینکه اگر بتوان نهج البلاغه را به دنیا عرضه کرد دنیا قدرش را بهتر از ما می داند، افزود: نهج البلاغه آیین کشورداری است آن هم نه به شیوه روزگار گذشته بلکه به شیوه امروز و حتی مترقی تر از روزگار ما. در این کتاب می توان از بیمه عمر، کار، رسیدگی به طبقات فرودست و کارمندان احکامی پیدا کرد. شاید به همین خاطر است که برخی به آن شبهه وارد می کنند و می گویند احکام این کتاب از زمان حضرت علی علیه السلام جلوتر است اما من اسناد و قرائنی پیدا کرده ام که هیچ جای شبهه ای باقی نمی گذارد که این سخنان از آنِ حضرت علی علیه السلام است.

این مترجم نهج البلاغه در پایان سخنانش گفت: به جوانان توصیه می کنم اگر به نهج البلاغه مراجعه کنند پاسخ بسیاری از سوالات خود را می توانند در آن جا دریافت کنند. البته نهج البلاغه نیازمند آن است که به شکل ساده به هنرهایی مثل فیلم، تئاتر و داستان تبدیل شود تا جوانان راحت تر از آن استفاده کنند.

منبع: ایسنا

اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
UserName