• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 1570
  • دوشنبه 1393/4/2
  • تاريخ :

شاعر ایرانی، شاعر میهنی و جهانی

گفتگو با منوچهر آشتیانی

منوچهر آشتیانی (متولد 1309 در سنگلج) ، خواهرزاده ی نیما یوشیج و از استادان حوزه ی تاریخ و ادبیات است. مصاحبه ای با او انجام شده با موضوع شعر ملی و شعر مشروطه.

بخش ادبیات تبیان
منوچهر آشتیانی

با توجه به مشخصه‌های بارز فرهنگی آیا ما ادبیاتی به نام «ادبیات وطنی» یا «ادبیات ملی» داریم؟

بله، اما به شرطی که مسئله‌ی ناسیونالیسم را مطرح نکنیم. چرا که ناسیونالیسم، گرایش‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را در هم ادغام یافته می‌داند که این شامل حال ما نمی‌شود. با این که ما یک کشور سه هزار ساله از هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و تا زمان حال هستیم، یک گذشته‌ی مشترک تاریخی داریم که وجه اشتراک آن تاریخ و زبان فارسی است و وجه اشتراک دیگری ندارد و هیچ وقت در این سه هزار سال ناسیون نبودیم و به همین دلیل شاعر ناسیونالیسم و مهین‌پرست به آن معنای خاص هم نداریم. این‌ها استنباط من است. اگر ما چند ویژگی مهم را برای این چند هزار سال برشماریم، یک ویژگی این است که تمام بزرگان میهن ما از شاعران گرفته تا فلاسفه، حکما و علما، تقریبا بدون استثنا - در مواردی برخی قوی‌تر و برخی ضعیف‌تر - به شدت «میهنی» و به شدت «جهانی» بودند. یعنی شما حتی یک شاعر را پیدا نمی‌کنید که به آن شدتی که میهنی‌ است جهانی نباشد و به آن شدت که جهانی‌ است میهنی نباشد. وقتی به جناب «سعدی» نظر می‌کنیم، شعر «بنی آدم» او، یک‌سویِ جهانیِ شاعر است و از سوی دیگر ایشان کاملا «سعدی» شیرازی‌ ا‌ست. جناب «حافظ» همین‌طور. و برای باقی شعرای‌مان نیز وضعیت مشابه است. جناب «مولوی» با اشعار، امثله‌ها و قصصی که از عمقِ تفکرِ توده‌یِ عام نشأت می‌گیرد، نشان می‌دهد که به شدت ایرانی ا‌ست و سوای تفکر جهان شمول او، امروز نگاه مردم جهان به اشعار «مولوی» و توجه به «قونیه» و «مولویه»، مصداقِ بارزِ جهانی بودن اوست. در بین متاخرین هم همین‌طور است. استادم «ملک‌الشعرای بهار» نیز مصداق روشن ایرانی بودن و جهانی بودن است. در شعر معتبر «دماوندیه» که تمام نگاهش به ایران و دماوند است در ابتدا می‌گوید: «ای دیو سپیدِ پای در بند/ ای گبندِ گیتی ای دماوند» این بیت جنبه‌ی ملی شعر اوست. اما ناگهان در انتهای همین شعر می‌سراید: «بر کن زین بنا که باید/ از ریشه بنای ظلم برکن» این قسمت شعر که نگاهِ تظلم‌خواهانه به هستی دارد، یک شاعر جهانی‌ است. از گذشته هرچه به زمانِ حال نزدیک می‌شویم متاسفانه این ویژگی کم رنگ می‌شود و هرچه به عقب باز می‌گردیم این خصوصیت را قوی‌تر می‌بینیم.

به این ترتیب می‌شود گفت اکثر شاعران ما جزو شاعران ملی هستند، در این میان اشخاصی با ویژگی‌های بارزتر وجود دارند؟

بله. اما این مسئله شدت و ضعف دارد. شما «جهانیت» را در «فردوسی» همان‌قدر می‌بینید که «ملیت» کامل را. «بسی رنج بردم در این سال سی/ عجم زنده کردم بدین پارسی» این همان جنبه‌ی وطنی و ملی شاعر است که در کنار تفکر مشهود جهانی‌اش در شاهنامه، رخ داده است. همین شاعر می‌گوید: «به نام خداوند جان و خرد/ کزین برتر اندیشه بر نگذرد» که همین بیت از مرز ایران گذشته و موازی با بیوس (حیات) و لگوس (خرد) یونانی حرکت می‌کند.

وضعیت شعرای ما نسبت به دوره‌های مختلف زمانی متفاوت است. اما در این میان جایگاه و منزلت جناب فردوسی به‌گونه‌ا‌ی‌ است که می‌توان او را به صورت صد در صد پرچم‌دار شعر ملی ایران معرفی کرد. فردوسی کاملا متوجه ریزش‌های فرهنگی ما، بعد از آمدن اعراب شده بود. پس این رسالت را احساس کرد که باید با تمام قدرت ایران را حفظ کند. این شاخصه، منحصرا در اختیار فردوسی ا‌ست. مورد دیگر این است که فردوسی گشته تا آن «حلقه‌ی اتصالی» را پیدا کند که بتواند گذشته‌ی تاریخی را با حال و آینده تاریخی پیوند دهد و تمامیت میهنی و ایرانیت را نگه دارد. او مسائل تولیدی و اقتصادی مستحکمی را ندیده است که بیاید شعارِ اِی کارگران و زحمت‌کشان سر بدهد که آی بیایید از میهن‌تان دفاع کنید. او هرچه گشته چیزی ندیده جز یک حلقه‌ی واصل که آن هم «زبان» بود. ما اگر فارسی حرف می‌زنیم و همدیگر را می فهمیم مدیون فردوسی هستیم. ویژگی بعدی او این است که توانسته مانند «هومر» اسطوره‌ها را زنده کند و جالب این که اسطوره‌های این دو، شباهت بسیاری به هم دارند و در خیلی از موارد یکی هستند. «هرکول» قهرمان فولاد مشت یونان در ادیسه است و «رستم» در شاهنامه. او در «ادیسه» هفت‌خوان دارد، فردوسی نیز در «شاهنامه» هفت‌خوان دارد. بنابراین شاخصه‌ی سوم او سازمان‌دهی و بنیان‌گذاری اسطوره‌شناسی ایران است.

تمام بزرگان میهن ما از شاعران گرفته تا فلاسفه، حکما و علما، تقریبا بدون استثنا - در مواردی برخی قوی‌تر و برخی ضعیف‌تر - به شدت «میهنی» و به شدت «جهانی» بودند. یعنی شما حتی یک شاعر را پیدا نمی‌کنید که به آن شدتی که میهنی‌ است جهانی نباشد و به آن شدت که جهانی‌ است میهنی نباشد.

چه گونه است که شاعران ما دوباره در دوره‌ی مشروطه روحیه‌ی ملی خود را باز می‌یابند؟

مشروطه‌خواهان ابتدا، با ایرانی روبه‌رو می‌شوند که دارد از ایرانیت جدا شده و به سمت غرب می‌رود. ایرانی که می‌خواهد از گذشته‌ی خود ببرد و به جای جدیدی نقل مکان کند. به همین دلیل ابتدا، مسئله‌ی میهنی برای مشروطه‌خواهان به‌وجود آمد. این که ایرانی بمانند یا غربی شوند، آیا از مسائل دموکراسی غرب بهره ببرند یا به سنت گذشته‌ی خود بازگردند. این عوامل باعث شد که شعرا به تشکیل شدن هرم میهنی تمایل پیدا کنند و این مسئله برای تمام آن ها به‌وجود آمد. از «عارف قزوینی» و «میرزاده‌ی عشقی» گرفته تا «ملک الشعرای بهار» این قضیه را شاهد هستیم. شعرای این دوره، در پی تقویتِ حرکتِ تفکرِ وطن گرایانه و میهن ستایانه بودند. و به همین دلیل نیز در اختناق شدیدی به سر می‌بردند. استاد عزیزم مرحوم «بدیع الزمان فروزانفر» در کلاس برای ما تعریف می‌کرد: صحبت از ملک الشعرای بهار شد - بسیار با تجلیل از ایشان نام آورد- که آنقدر «رضا‌شاه» از او وحشت پیدا کرده بود که دستور دستگیری و اعدامش را داد. در زندان از بهار خواستند چکامه‌ای برای رضا شاه بگوید که آزادش کنند و بهار هم: «شاه جهان پهلوی نامدار/ ای تو شهن شاه جهان یادگار» را سرود. مرحوم فروزانفر این چکامه را سر کلاس برای ما خواند. صبح «محمدعلی فروغی» این شعر را از بهار گرفت و نشان شاه داد و گفت که بهار در ستایش شما این شعر را سروده. بعد از آن، رضا شاه دستور داد آزادش کردند.

ظاهراً در بین شعرای معاصر ما مهدی اخوان ثالث بیشتر به جنبه‌های ملی ما توجه داشته است؛ از نظر شما در عرصه‌ی شعر ملی اخوان چه جایگاهی دارد و چرا سروده‌های میهنی او همچون ملک‌الشعرای بهار همه‌گیر نشده است؟

در بین شعرای معاصر از این جنبه «مهدی اخوان ثالث» در راس همه قرار دارد. دغدغه‌ی به شدت ایرانی، سیاسی و ضد امپریالیستی که در اخوان شاهدیم در هیچ شاعر دیگر نمی‌بینیم. اخوان در مورد گذشته‌ی کهن و تاریخی ایران و وضعیت حال ایران زمان خود به نسبت آگاه بود. دغدغه‌ی وطنی او در سروده‌هایش پیداست: « ز پوچ جهان هیچ اگر دوست دارم/ ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم» و یا «گویندکه: «امید و چه نومید!» ندانند/ من مرثیه‌خوان وطن مرده ی خویشم». اما صحبت از تقابل دو دنیای متفاوت است.

شاعران مشروطه التهاب گذار را احساس می‌کردند در حالی که شاعران بعدتر چنین التهابی را نداشتند. «مرغ سحر» بهار احساس ایرانی‌ است که می‌خواهد از قفس آزاد شود: ما چنین احساسی را به آن غلظت در شعر شاعران بعد از مشروطه نداریم.

من احساس می‌کنم شاید یک وجه دیگرش این باشد که آن ها در مواردی گذرگاه‌هایی و در نقاط مبهمی از شعر شاعران غربی - مخصوصا فرانسوی و روسی - تاثیر پذیرفتند و این امر باعث شده که آن سطوت و همیت میهنی را که در شعر عشقی و بهار و دیگر شاعران مشروطه بوده، نداشته باشند.

وقتی در شعر شاعری مشهود باشد که الان به فرض در این جا «آرتور رمبو» یا دیگری دارد سخن می‌گوید معلوم است که شعر از کلام خود شاعر دور می‌ماند یا کلام‌اش آن نمی‌شود که شاعران مشروطه داشته‌اند. دلیل دیگر این است که آن هیاهو و غلیان میهن پرستانه که در مشروطه آغاز شده بود کم‌کم تسکین یافت و آن حرارت کمتر شد. مخصوصا در دوران پنجاه ساله‌ی پهلوی این امر به نسبت سابق فرو نشست. نه این که اخوان یا شاملو اصیل نباشند، اما آن اصالت میهن‌پرستانه که در عصر مشروطه بود کمتر یافت می‌شد و آن شور و حرارت و اصالتی که در عارف یا بهار بود را دیگر کمتر شاهد بودیم. همین حرارت در مردمِ زمان مشروطه نیز به نسبت مردمان دوره‌ی زمان اخوان بیشتر بود در نتیجه سروده‌های شاعران مشروطه همه‌گیرتر شدند.


منبع: آزما- حامد شکوری

عشق و علاقه ایرانیها به شعر و شاعرانشان

عشق و علاقه ایرانیها به شعر و...

شعر بسیار کم خوانده میشود اما قدرت نمادین آن به حدی زیاد است که این شرایط خللی در اهمیت اساسی آن وارد نمیکند. همانطور که بیماریهای روانی به سلامت عقلی معنا میدهند، شعر دارای آرمانهای اتوپیایی یک جامعه است.
لقب های پادشاهان در ادب فارسی

لقب های پادشاهان در ادب فارسی

نخستین بار در كتاب اوستا با لقب «كی» كه از لقب های پادشاهی ایران است آشنا می شویم. كلمه «كی» در اوستا به گروهی از امیران و رؤسای قبیله های كه با زردشت پیامبر معاصر بودند، پشتیبان زردشت بودند و برای گسترش دین او در میان قوم های شرقی ایران قدیم جنگ ها كردند
تعبیرهای گوناگون شاعران از واژه بهار

تعبیرهای گوناگون شاعران از واژه بهار

از قرن چهارم هجری به این سو، ما شاهد تغییر و تعبیر های گوناگونی در کلام شاعران فارسی بوده ایم. به عنوان مثال همین واژه «بهار» که این روزها با طراوت و زلالی باران آمیخته، در طول تاریخ ادبیات کارکردهای مختلف داشته است.
UserName