• تعداد بازديد :
  • شنبه 1391/02/02
  • تاريخ :

دین و رسانه

رسانه  و حوزه
دین به عنوان مجموعه ای از معارف قدسی و آموزه‏های متنازل اصالتا از سنخ پیام بوده و همواره به صورت كتبی، زبانی، و رفتاری در اشكال گوناگون و در چرخه های ارتباطی به صورت های عمودی و افقی توزیع و مبادله شده است.

حوزه و رسانه (قسمت دوم)

 

لطفا مقاله پیشین را نیز مطالعه فرمایید.

 

در این قسمت تعامل دین و رسانه مورد بررسی قرار می گیرد و چگونگی این ارتباط یعنی ارتباط بین دین که متصدیان آن حوزویانند و رسانه که بهترین ابزار است بیان می گردد؛

 

دین و رسانه

 

دین به عنوان مجموعه ای از معارف قدسی و آموزه‏های متنازل اصالتا از سنخ پیام بوده و همواره به صورت كتبی، زبانی، و رفتاری در اشكال گوناگون و در چرخه های ارتباطی به صورت های عمودی و افقی توزیع و مبادله شده است.

 

چگونگی ارتباط دین و رسانه

 

همه رسانه ها به تناسب ظرفیت، نوع كاربری، جایگاه اجتماعی و وظایف كاركردی می‏توانند دین را در نیل به اهداف موردنظر و ایفای نقش‏های مورد انتظار مساعدت كنند. عنوان فوق بیشتر اشاره به نقش واسط رسانه در ابلاغ پیام به عنوان تلقّی غالب از فعالیت رسانه دارد.

 

شكی نیست كه رسانه ها میانجی دین می‏شوند. رسانه ها روش منحصر به فردی هستند كه هر فرد، گروه یا نهاد امروزی می‏تواند [به وسیله آن] مسیر خود را در درون قلمرو عمومی گفتمان سیاسی، فرهنگی یا اجتماعی بیابد.[1]

 

مهم‏ترین موارد این بهره‏گیری عبارتند از:

 

بسط نفوذ دین:

 

 رسانه می تواند دین را در تلاش برای جلب و جذب مخاطبان جدید، تعمیق باورهای مؤمنان، بسط قلمرو و نفوذ به عرصه ها و ساحت های گوناگون حیات فردی و اجتماعی كمك كند.

 

رسانه همچنین، ورود دین به عرصه هایی همچون امور تجاری و تبلیغی كه در ظاهر تمایل چندانی به ورود بدان ندارد، تسهیل می‏كند.

 

تبلیغ هرچه بیشتر دین:

 

 اشتهای دین داران برای تبلیغ آموزه های مذهبی خویش و عرضه آن به سایرین، به ویژه در چرخه رقابت میان ادیان برای ورود به قلمرو استحفاظی یكدیگر، معمولاً آنچنان زیاد است كه در ترغیب ایشان به استفاده هر چه بیشتر و بهتر از آخرین فناوری‏های ارتباطی و اطلاعاتی كمترین تردیدی باقی نمی‏گذارد.

 

به بیان برخی نویسندگان، دین‏داران از سال‏های پایانی دهه 1990 به داد و ستد اطلاعات مذهبی بر روی بزرگراه‏های اطلاعاتی پرداخته‏اند.

 

 عموم مذاهب و فرق و آیین‏های معنوی روی شبكه جهانی چندین مركز اطلاعاتی دارند. هزاران فرد یا مؤسسه كه میان آنها معابد متروك نیز هست، به نوعی به آموزش‏های معنوی از طریق رایانه مشغولند. قرار گرفتن متون اسلامی در این شبكه ها، نمایانگر تمایل دین‏داران به استفاده از هر نوع ابزار رسانه‏ای است.[2]

 

تبلیغ دین با قرائت های متكثر:

 

دست یابی گسترده دین مداران و علاقه مندان به تبلیغ دین به رسانه های گوناگون دارای قابلیت ها و ظرفیت های متنوع، امكانات وسیع و روزافزونی را برای پراكنش پیام دین با قرائت ها و روایت های گوناگون اعم از رسمی و غیررسمی متناسب با نیاز و تقاضای مخاطبان و اقتضائات محیط فراهم ساخته است.

 

 برخی رسانه ها همچون اینترنت، به تریبونی همگانی برای مبلغان و سخنگویان مختلف تبدیل شده و هر كس با توجه به علایق حرفه ای و تشخیص خویش از این ظرفیت عظیم برای تبلیغ اندیشه ها و برداشت های دینی خود در شمارگان وسیع و به صورتی كنترل ناپذیر استفاده می‏كند.

 

ازاین‏رو، دست یابی آسان، امكان بهره‏گیری همگانی و تنوع قابلیت های رسانه ای، زمینه پویایی برای رواج فهم ها، قرائت ها، تفسیرها و الگوهای فكری گوناگون و متكثر از آموزه ها و تعالیم دین فراهم ساخته است.

 

بازتولید پیام های دین در قالب های جدید:

 

 از نگاه برخی، رسانه را باید به عنوان یك فضای جدید یعنی جایگاه و مكانی ویژه كه خلق یك متن جدید دینی را در خود می پروراند، ملاحظه كرد؛ جایگاهی مسلما متفاوت و گاه نوین كه نمادهای جدید تقدس را با ظرفیت ها و معانی جدید می‏آفریند. این فضا، سبك های جدیدی را برای ارائه و نمایش آن تعریف می‏نماید.[3] در واقع، كار رسانه، ایجاد و خلق یك ‏متن ‏جدید در فضای جدید است.

 

تقویت روح جمعی:

 

رسانه های فراملّی و فرامنطقه‏ای همچون ماهواره‏ ها و اینترنت می‏توانند وجدان جمعی و احساس تعلّق مشترك مؤمنان ساكن در مناطق گوناگون و پراكنده در گوشه و كنار جهان را تقویت كرده و به بازیابی هویت دینی آنها فراسوی هویت های متنوع دیگر كمك كنند.

 

 وحدت و پیوستگی آنها بر پایه اصول مذهبی مشترك را به رغم فاصله‏ های مرئی و نامرئی تشدید كنند و امكان تأثیرگذاری آن ها بر فرایند های موجود جامعه جهانی را افزایش دهند.

 

ایجاد زمینه برای احساسات و تجربه دینی:

 

 تجربه دینی نوعی احساس و دریافت شهودی است كه تحت تأثیر ارتباط و جذب مستمر پیام‏های قدسی، تجربه حضور در مكان ها و زمان های خاص و مشاركت فعال در انجام اعمال عبادی و معنوی برای مؤمنان حاصل می‏شود.

 

 نمایش‏های معنوی تلویزیونی در ایجاد و تشدید همنوایی و همدلی مخاطب نقش محوری دارند.

 مخاطب گاه در صورت وجود فضای روحی مناسب و عطف توجه عمیق پا به پای مراسم عزاداری در حال پخش می‏گرید، سینه می‏ زند، احساس همرأیی و حضور در جمع هم‏كیشان معتقد خود را از طریق تماشای برنامه درك می‏كند و از مشاركت با واسطه خویش احساس خرسندی، آرامش و كسب ثواب می ‏كند.

 

 به بیان دیگر، مخاطبان مجازی در صورت همنوایی و همدلی، بخشی از احساس و حظ معنوی ناشی از تجربه ادراك بی‏واسطه زمان و مكان قدسی و نماد های مذهبی و مشاركت‏ های آیینی را از خلال تماشای برنامه از آن خود خواهند ساخت.

 

در مواردی نیز پخش رسانه‏ ای یك برنامه آیینی به دلیل كنترل اختلال ‏های محیطی و افزایش آرایه‏های زیباشناختی در مقایسه با واقعیت، تأثیر عمیق تری بر روح مخاطب بر جای می‏گذارد و امكان بیشتری برای برقراری ارتباط همدلانه با صحنه فراهم می‏سازد.

 

بازیابی و خلق نمادهای مقدس:

 

 از جمله اقدامات رسانه ها، خلق نمادهای مقدس و بسط تقدس به اشیا و پدیده‏های عادی است. به بیان برخی محققان:

فلان قطعه از زمین، روستای زادگاه و معبد و كلیسای مقدس، قدرت افسونگری خود را از دست داده‏اند.

 

در عوض، این رسانه‏های گروهی هستند كه به خلق نمادهای مقدس می‏پردازند و قبیله كوچ‏نشین جوانان با این توتم‏ها احساس هویت می‏كند و می‏آموزد كه چگونه هر مكانی را كه برای استقرار و اسكان برمی‏گزیند، مقدس و سحرآمیز كند.[4]

 

بسترسازی برای ایجاد تحول روحی:

 

 فیلم و برنامه‏های نمایشی در صورت بهره‏گیری از جاذبه‏های معنوی و عرفانی، پردازش‏های رسانه‏ای مناسب و پخش در اوقات ویژه، قدرت زیادی برای ایجاد تكانه‏های روانی مثبت و زمینه‏سازی برای تحول روحی در افراد دارند.

 

به بیان ترنز، فیلم و سایر رسانه‏ها افراد را وارد مرحله آستانه‏ای می‏كنند كه طی آن‏اززندگی‏روزمرّه خودفاصله‏گرفته و برای تحول آمادگی می‏ یابند.

این امر موجب می‏شود تا مراسم عبادی در جامعه نه‏نقش‏محافظه‏كارانه،كه ‏نقش خلّاق ‏ایفا كنند.[5]

 

تسهیل اطلاع یابی از ادیان گوناگون:

 

رسانه های جهان گستر، زمینه مناسبی برای پراكنش محتوای تعالیم ادیان گوناگون و نحوه فعالیت و تبلیغ آنها فراهم می‏سازند.

 این اطلاعات، افق دید پیروان یك دین نسبت به وضعیت سایر ادیان را بسط داده و بالطبع در افزایش واقع‏بینی آنها از یكدیگر و كاهش پیش‏داوری‏های تعصب‏آلود مؤثر خواهد بود.

 

این موضوع بالقوّه می‏تواند به گسترش و تقویت زمینه‏های همكاری یا احیانا تشدید تعارضات محتمل منجر شود. شكل‏گیری جنبش‏های دینی جدید محصول مشترك و ناخواسته این نوع تعاملات ارزیابی شده است.

 

 به بیان برخی نویسندگان، یكی از آثار عصر اطلاعات، آسان‏تر شدن دست‏یابی به اطلاعاتی درباره تعالیم، آموزه‏ها و فعالیت‏های سایر مذاهب است. حتی كسانی كه از تربیت تخصصی برخوردار نیستند، می‏توانند به آسانی به چنین اطلاعاتی دسترسی پیدا كنند.[6]

 


پی نوشت ها :

[1] استوارت ام هوور، مخاطبان و رسانه‏اى كردن دین، در: دین و رسانه، ص 461.

[2] مجید محمدى، دین و ارتباطات، ص 129.

[3] مهرى بهار، تلویزیون، ابژه‏هاى دینى و سكولاریسم در:  دین و رسانه مجموعه مقالات، 1386، ص 91.

[4] جیزس مارتین باربرو، رسانه‏هاى گروهى به مثابه جایگاه مقدس‏سازى دوباره فرهنگ‏هاى معاصر در: بازاندیشى درباره رسانه، دین و فرهنگ، 1385، ص 152.

[5] لین اسكافیلد كلارك و استوارت ام هوور، فصل مشترك رسانه، فرهنگ و دین، در: بازاندیشى درباره رسانه، دین و فرهنگ، 1385، ص 40.

[6] عبدالرضا شاه‏محمّدى، «عصر ارتباطات و اطلاعات جهانى‏شدن دین»، پژوهش و سنجش 35، ص 144.

منابع:

کتاب مخاطبان و رسانه‏اى كردن دین

کتاب بازاندیشى درباره رسانه

کتاب عصر اطلاعات و ظهور جامعه شبكه‏اى

نشریه پژوهش و سنجش

تهیه و فراوری : احمد اولیایی ، گروه حوزه علمیه تیان

UserName