• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 2693
  • سه شنبه 1388/7/7
  • تاريخ :

نقش علما در جامعه پذیرى سیاسى(1)
ضرورت يا عدم ضرورت روحانيت(1)

امروزه بررسى نظریات درباره بى‏ثباتى و تحولات سیاسى در جامعه، اهمیت ویژه‏اى یافته و ضرورت بحث ایجاب مى‏نماید كه از منظرهاى گوناگون بدان پرداخته شود .

 

 یكى از این نظریات، بحران مشروعیت است و این زمانى به وقوع مى‏پیوندد كه جامعه‏پذیرى سیاسى در جامعه منتهى به دوگانگى یا چند گانگى در باورهاى سیاسى و به ویژه ناسازگارى باورهاى جامعه با ایدئولوژى و كاركردهاى نظام سیاسى گردد . باورهاى سیاسى در جامعه از طریق جامعه پذیرى سیاسى و به وسیله كارگزاران و نهادهاى جامعه‏پذیر كننده شكل مى‏گیرد كه عمدتا به صورت حفظ و نگهدارى، تغییر و تحول و خلق فرهنگ سیاسى انجام مى‏پذیرد .

نهادهاى دینى در تاریخ معاصر ایران یكى از نهادهاى اصلى جامعه‏پذیر كننده در جامعه ایران به شمار مى‏آید . این نهاد همواره در تحولات سیاسى - اجتماعى ایران با ابزارهایى كه در اختیار داشت، نقش‏هاى بسزایى ایفا كرده است . مقاله حاضر در صدد تبیین نقش عالمان دینى در شكل‏گیرى انقلاب اسلامى از طریق ابزارهاى جامعه‏پذیرى سیاسى است .

مقدمه

نهاد روحانیت در ایران معاصر همواره به عنوان نهادى مؤثر در جامعه‏پذیرى عمل كرده است . بنابراین باورهاى حاصل از جامعه‏پذیرى این نهاد به علت تفكیك ساختارى روحانیت از نهاد سیاست، با باورهاى سیاسى هیات حاكمه تعارض پیدا نموده و هر گاه مساله خاصى حادث مى‏شد این تعارض علنى مى‏گشت . نقش این تعارض در شكل‏گیرى انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامى قابل بررسى است، زيرا نتيجه آن بحران مشروعیت‏سياسى و بروز انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامى بود . در اين مقاله به بررسى اين تعارض از منظر جامعه‏پذیرى سیاسى توسط نهاد روحانيت در انقلاب اسلامى مى‏پردازيم و در اين راستا اين سؤال را پاسخ مى‏دهيم كه نقش روحانيت - به عنوان يكى از عوامل جامعه‏پذیرى سیاسى - در فرآیند تحولات سیاسى ایران معاصر به خصوص انقلاب اسلامى چیست؟

1 . جامعه پذیرى سیاسى

جامعه‏پذیرى از دیدگاه‏هاى مختلف قابل تعریف است; از جمله:

جامعه پذیرى عبارت است از مراحلى كه شخص طى آن خصوصیات مناسب مورد نیازش را براى عضویت در جامعه به دست مى‏آورد، كه مهم‏ترین پیامد آن، شناختى است از خود به عنوان یك موجود استوار اجتماعى، كه به وسیله هنجارها، نقش‏ها و روابط با دیگران هدایت مى‏شود .

فرهنگ علوم رفتارى از زاویه دیگرى جامعه‏پذیرى را تعریف كرده، آن را «فرآیندى مى‏داند كه به وسیله آن فرد راه‏ها، افكار، معتقدات، ارزش‏ها، الگوها و معیارهاى فرهنگ خاص جامعه خود را یاد مى‏گیرد و آن را جزء شخصیت‏خویش مى‏نماید» .

براى جامعه‏پذیرى سیاسى تعاريف گوناگونى همچون «دايمى ساختن فرهنگ سیاسى‏»  و «شكل‏گيرى بقا و تغيير فرهنگ سیاسى‏» ارائه شده است .

در مقاله حاضر تعریف ذیل مد نظر است:

روندى است كه افراد به وسیله آن دیدگاه‏ها و الگوهاى رفتار سیاسى را كسب كرده و به وظایف، حقوق و نقش‏هاى سیاسى خود در جامعه آگاه مى‏شوند و موجب انتقال آن از نسلى به نسل دیگر مى‏شود، كه این خود مقدمه‏اى براى ثبات و یا انقلاب مى‏باشد .

بنابراین بستر و حوزه مطالعات جامعه‏پذیرى سیاسى، فرهنگ سیاسى است . حال اين سؤال مطرح مى‏شود كه جامعه‏پذیرى سیاسى طى كدام مراحل و همراه با چه روش‏هايى صورت مى‏پذيرد؟ براى پاسخ به این پرسش، سؤال اصلى محققان جامعه‏پذیرى سیاسى را يادآور مى‏شويم كه «چه كسى، چه چیز را، از چه كسى، تحت چه شرایط محیطى و با چه اثرى مى‏آموزد؟» اين كه چه كسى مى‏آموزد و مخاطبان جامعه‏پذیرى سیاسى چه كسانى‏اند، محققان معتقدند جامعه‏پذیرى سیاسى روندى است كه در همه عمر ادامه دارد; یعنى همه انسان‏ها و در همه مراحل زندگى خود ممكن است گرایش‏ها و ارزش‏هاى سیاسى و غیر سیاسى جدیدى فراگیرند; بنابراین مخاطبان جامعه‏پذیرى سیاسى از كودك تا افراد كهنسال را شامل مى‏شود . اين كه چه چیز را مى‏آموزند؟ - همان طور كه در تعريف جامعه‏پذیرى سیاسى بيان شد تقريبا تمام اعتقادات، ارزش‏ها، عقاید و وظایف سیاسى را مى‏آموزند . این كه از چه كسى و تحت چه شرایطى این امر صورت مى‏گیرد، بايد گفت كه كارگزاران جامعه‏پذیرى سیاسى اين وظيفه را بر عهده دارند و شرايط پذيرش آن نيز همان راهى است كه ساختارهاى موجود با آن عمل جامعه‏پذيرى را انجام مى‏دهند و داراى روش‏هاى گوناگونى است . مهم‏ترین آنها روش «آشكار یا مستقیم‏» و روش «پنهان یا غیر مستقیم‏» مى‏باشد .

مهم‏ترين كاركردى كه براى جامعه‏پذیرى سیاسى به شيوه‏هاى مذكور مى‏توان بر شمرد،  عبارتند از: 1 . حفظ و نگهدارى فرهنگ سیاسى; 2 . تغيير و تحول در فرهنگ سیاسى; 3 . خلق فرهنگ سیاسى .

درباره نهادها و كارگزاران جامعه‏پذیرى سیاسى، تقسیم‏بندى‏هاى مختلفى ارائه شده كه به نقش گروه‏ها و افراد در جامعه‏پذیر كردن مى‏پردازند . از جمله تحقیق «ایزن اشتات‏» مى‏باشد كه راجع به نسل‏ها و گروه‏هاى سنى به كار گرفته است .  در مورد نهاد روحانيت و عالمان دینى و نقشى كه در جامعه‏پذیرى سیاسى ايفا مى‏كنند، نظرهاى متفاوتى وجود دارد و از همین رو آن را در تقسیم‏بندى‏هاى مختلف قرار مى‏دهند، چرا كه نقش گروه‏هاى مذهبى در همه جوامع مشاهده مى‏گردد، هر چند متفاوت باشد . علت عمده این تاثیرگذارى این است كه مذاهب حاملان ارزش‏هاى فرهنگى و اخلاقى هستند كه خواه ناخواه پیامدهاى سیاسى نیز دارد و بر مسائل سیاسى و سیاست‏هاى عمومى تاثیر مى‏گذارد . رهبران مذهبى بزرگ خود را آموزگار مردم مى‏دانند و پیروان آنها معمولا كوشیده‏اند تا از طریق آموزش به جامعه‏پذیرى شكل بخشند و از طریق موعظه و مناسك مذهبى، نومذهبان را در هر سنى جامعه‏پذیر سازند .

در تشیع به دلیل اصول اعتقادى - درباره دستگاه رهبرى - پیوند نزدیكى بین دین و دنیاى مردم وجود دارد . رهبران مذهبى و عالمان دینى نقش محورى و بنيانى دارند كه با نگاهى به تاريخ شيعه اين امر كاملا مشاهده مى‏گردد كه علاوه بر رهبرى معنوى مردم، رهبرى و هدایت‏سیاسى مردم را در بسیارى از مقاطع تاریخ شیعه عهده‏دار بودند . اين نشان دهنده تاثير روحانيان به عنوان حاملان دين در امر جامعه‏پذیرى سیاسى است كه سعى دارند فرهنگ سیاسى بر اساس ارزش‏ها و اعتقادات شيعى را تبيين و ترويج كنند .

2 . فرهنگ و هویت‏سیاسى

«واژه فرهنگ از زبان پهلوى (فارسى میانه) از دو جزء «فر» و «هنگ‏» تشكیل شده است . فر یا فره نمود بارقه الهى كه بر دل انسان تجلى مى‏كند و مایه تعالى و كمال نفس مى‏گردد و هنگ یا هنج از مصدر هیختن یا هنجیدن به معناى آوردن و جلوه‏گر ساختن است; فلذا فرهنگ تجلى كمال و تعالى در انسان و جامعه است‏» . (9)

هنگامى كه فرهنگ با واژه دیگرى همراه مى‏شود هدف نشان دادن یا تمركز روى ابعاد، آثار و تجلیات آن واژه است; از اين رو فرهنگ سیاسى يعنى «نظامى از باورهاى تجربى و نمادهاى عاطفى و ارزش‏ها، كه موقعیت وقوع كنش سیاسى را تعیین و تعریف مى‏كند» .

عناصر تشكيل دهنده فرهنگ سیاسى عبارتند از:

1 . سمت‏گیرى در مورد قدرت سیاسى ;(Orientation)

2 . نگرش‏هاى موجود به قدرت سیاسى ;(Attitudes)

3 . احساسات مختلف در مورد قدرت سیاسى ;(Sentiments)

4 . ارزش‏ها .(Values)

يكى از موضوعاتى كه در فرهنگ سیاسى مطرح مى‏شود، ترميم عرصه‏اى از تاثيرگذارى يك فرهنگ سیاسى است: در پاسخ اين سؤال كه چگونه فرهنگ سیاسى يك ملت‏بر رفتار شهروندان و رهبران آن در سراسر نظام سياسى تاثير مى‏گذارد و چگونه مى‏توان جنبه‏هاى مختلف فرهنگ سیاسى ملت‏ها و جوامع مختلف را با هم مقايسه كرد و از اين راه تمايلات آنها را براى رفتارهاى حال و آينده دريافت؟ مبحث‏سطح تحلیل‏ها مطرح مى‏شود; بر اين اساس بررسى و مطالعه فرهنگ سیاسى يك ملت را در سه سطح مى‏توان انجام داد: 1 . سطح نظام یا تمایلات سیستمى; 2 . سطح فرآیند یا تمایلات فرآیندى; 3 . سطح سیاست گذارى یا تمایلات سیاست‏گذارى .

 

ارتباط جامعه‏پذيرى با فرهنگ سیاسى از موضوعات مهم است، زيرا جامعه‏پذیرى سیاسى در سطوح فوق موجبات انتقال فرهنگ سیاسى به نسل آينده جامعه را فراهم مى‏آورد،  و از طریق فرآیند اجتماعى شدن، فرهنگى را فرا مى‏گیرند و موجب انتقال آن فرهنگ مى‏گردند .

هر فرد دانش‏ها، اعتقادات، ارزش‏ها، هنجارها و انتظارات جامعه خویش را از این طریق كسب مى‏كند و از طریق یادگیرى (درونى كردن) فرهنگ، انسان موفق مى‏شود براى خویش شخصیت كسب كند، و مهارت‏هایى را كه براى بقایشان در محیطهاى طبیعى گوناگون لازم است فرا مى‏گیرند . از جمله آنها آموزه‏هاى سياسى است و افراد از طريق جامعه‏پذیرى سیاسى مى‏آموزند و به آنان فرهنگ سیاسى خاصى منتقل مى‏گردد . بنابراین بين جامعه پذيرى و فرهنگ سیاسى رابطه ناگسستنى وجود دارد و در اين ميان، سخن از نهادهايى است كه در فرآيند جامعه پذیرى سیاسى نقش ايفا مى‏كنند . اگر نهادى توانايى ايجاد و انتقال فرهنگ سیاسى خاصى را دارا باشد زمينه‏هاى حاكم شدن آن فرهنگ سیاسى نيز فراهم مى‏شود و اگر با فرهنگ سیاسى حاكم هماهنگى و وجه اشتراك وجود داشته باشد زمينه‏هاى بقا و تداوم آن را در پى خواهد داشت و اگر تزاحم و تضاد واقع شود زمينه‏هاى شورش و انقلاب و دگرگونى را فراهم مى‏آورد .

3 . مشروعیت

«مشروعیت‏» مصدر جعلى (مصدر صناعى) از كلمه مشروع است . مشروع (اسم مفعول) یعنى آنچه موافق شرع باشد یا چیزى كه طبق شرع جایز باشد .  مشروعیت در اصطلاح براى بیان قانونى بودن حكومت‏به كار مى‏رفته است . با توجه به سابقه این دانشواژه و تعاریف گوناگونش مى‏توان آن را «نوعى توجیه عقلى اطاعت مردم از زمام‏داران و اعمال قدرت آنان بر مردم‏» یا «توجیه عقلى اعمال قدرت حاكم‏» تلقى كرد . در این مفهوم، مشروعیت مظهر و ميزان و ملاك پذيرش ذهنى قدرت حاكم در نزد افراد جامعه است كه با مفهوم سيادت به معناى اعمال قدرت مرتبط مى‏شود .بنابراین بين مشروعیت مصطلح در علم سياست‏با مشروعیت‏به معناى مطابقت‏با شرع و حكم دين فرق وجود دارد و آنچه از Legitimacy فهمیده مى‏شود، با معادل‏هایى چون مقبولیت، حقانیت، قانونیت و روایى بیشتر هماهنگ است . از اين رو مشروعیت‏به معناى ظرفيت نظام سياسى براى ايجاد و حفظ اعتقاد به اين اصل است كه نهادهاى سياسى موجود از صحت عمل برخوردار بوده يا نه .

مشروعیت مد نظر این نوشته برگرفته از نگاهى كلى به این واژه است، چرا كه مشروعیت نظام‏هاى سياسى معاصر بيشتر معلول موفقيت آنها در حل و فصل اختلافات درونى سيستم‏ها و از ميان بردن تفرقه در جامعه است; بنابراین بحران مشروعیت همچون بحران هويت، توزیع و مشاركت اهمیت پیدا مى‏كند . منظور از بحران مشروعیت، بحران تغییر و تحول است .  اختلال در نظام فلسفى و ارزشى جامعه موجب بروز بحران مشروعیت مى‏گردد . بحران مشروعیت زمانى دامنگير يك نظام سياسى مى‏گردد كه آن نظام سياسى از پاسخ‏گويى به خواست‏هاى شهروندان ناتوان شود و پشتيبانى مردم از آن نظام متزلزل گردد .

نكته مهم در مقاله نشان دادن اين مطلب است كه در جامعه‏پذیرى سیاسى، فرهنگ سیاسى محور كارهاست; یعنى از این طریق، فرهنگ سیاسى جامعه شكل مى‏گيرد و از راه فرهنگ سیاسى كه همان باورها، اعتقادات، ارزش‏ها و هنجارهاى جامعه در خصوص مباحث‏سیاسى و نظام حكومتى است، تداوم و بقا را در پى خواهد داشت، زيرا اگر فرهنگ سیاسى كه از طريق جامعه‏پذيرى به وسيله ابزارهاى مختلف به جامعه و به ويژه نسل آينده منتقل مى‏گردد، همخوانى با نظام حكومتى و سیستم سیاسى داشته باشد، همگامى و همراهى‏اى بين مردم و نظام سياسى ايجاد مى‏گردد كه نتيجه آن افزايش مشروعیت نظام سياسى است و با افزايش مشروعیت نظام، بقا و تداوم آن براى مدت زمان بیشترى بیمه مى‏گردد.

این مطلب ادامه دارد....


فصلنامه علوم سیاسى، شماره 21، علویان، مرتضی؛            تنظیم:مجید نقدی گروه حوزه علمیه
نقش علما در جامعه پذیرى سیاسى(2)

نقش علما در جامعه پذیرى سیاسى(2)

نقش علما در جامعه پذیرى سیاسى(2)
تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)

تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)

تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)
تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)

تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)

تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)
تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)

تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)

تحول در انديشه سياسى امام خمينى(ره)
UserName