• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 3314
  • شنبه 1388/7/4
  • تاريخ :

 

محل تحصيل و تدريس در حوزه‏هاى علميه
درس خارج

مساجد از صدر اسلام فضاى تدريس و مراكز درس و بحث‏شناخته شدند

مساجد از صدر اسلام فضاى تدريس و مراكز درس و بحث‏شناخته شدند. قرائت قرآن كريم و تفسير و آموزش اصول و فروع دين از جمله موضوعاتى بودند كه در مساجد تدريس مى‏شدند و حلقات علمى را به خود اختصاص مى‏دادند و اى بسا در مسجدى دو يا چند حلقه درس در يك زمان تشكيل مى‏گرديد.

همچنين بايد مكتب خانه‏ها، كتابفروشى‏ها، خانه‏هاى دانشمندان دينى و حجره‏ها را در رديف مكانهايى قرار داد كه در آنها به آموزش پرداخته مى‏شد.

مكتب خانه‏ها جايى بود كه بيشتر كودكان در آن براى آموزش خط و حساب و ادبيات و عربى و قرآن كريم حاضر مى‏شدند و در حقيقت علوم ابتدايى و خواندن و نوشتن در آن معمول بود. اين روند تا ايجاد مدارس به گونه نو در ايران رواج داشت.

از آنجايى كه كتابفروشان خود اديبانى با فرهنگ بودند و در پناه اين پيشه كه خواندن و آگاهى را بر ايشان ارزانى مى‏داشت، به دنبال كامجويى معنوى مى‏رفتند و دانشوران و اديبان را به سوى كانون خود مى‏كشاندند، سوداگرانى سود آفرين محسوب نمى‏شدند، بلكه بيشتر به دانشهاى خود مى‏افزودند و ديگران را بهره‏مند مى‏ساختند.

خانه‏هاى دانشمندان يكى ديگر از مكانهايى است كه به قدمت تاريخ اسلامى براى تعليم و تربيت دانشجويان تعيين شده بود. خانه پيامبر خدا و بعضى از اصحاب از نخستين مراكز آموزش علوم اسلامى به شمار مى‏روند.

همچنين حجره‏ها و مغازه‏هايى كه علماى دينى در شهرهاى دور و نزديك جهان اسلام براى اداره امو مسلمانان و رسيدگى به مسايل حقوقى و قضايى آنان بر پا داشته بودند، از ديگر مكانهاى تدريس معارف قرآنى شناخته مى‏شوند. چرا كه آنان به عنوان فرزانگان شهر كه داراى وجهه مردمى نيز مى‏باشند، مورد رجوع ارباب فضل و دانشجويان بوده‏اند.

در شهرهايى كه اماكن متبركه و مقدسى وجود دارد، به حساب معمول مركز تجمع طلاب علوم دينى و يكى از مكانهاى تدريس شناخته مى‏شود. لذا امامزاده‏ها، مقبره‏هاى علماى دينى و اولياى خدا از مكانهاى تدريس محسوب مى‏گردند.

مرحله بعد برپايى مدرسه‏هاست كه مكانى ويژه تحصيل و تدريس شناخته شده است. در انگيزه ايجاد مدارس سخنان بسيارى گفته شده، كه به دو عامل عمده اشاره مى‏شود:

يكى از علل عمده انگيزه پيدايش مدارس عمليه كه به حسب معمول در كنار مراقد بزرگان يا مساجد داير مى‏گرديد، اين است كه با افزايش دانش پژوهان و فزونى حلقه‏هاى درس تزاحمى بين آموزش و پرستش ايجاد مى‏شد كه با مكان يابى جديدى به عنوان مدرسه اين مزاحمت از ميان مى‏رفت و با ايجاد خوابگاه‏ها در كنار مدرس‏ها، بر رفاه دانش پژوهان افزوده مى‏گشت.

دكتر احمد شبلى، استاد تاريخ و تمدن اسلامى در دانشگاه قاهره دليل ديگرى بر ايجاد مدرسه‏هاى علميه بيان مى‏دارد. وى عقيده دارد برپايى مدارس كه نخست به دست «خواجه نظام الملك‏» (م 485 ق.) رخ داده است، مقابله با گسترش و پيشرفت‏شيعه در زمان خاندان بويه و فاطميان در عراق و سوريه و مصر بوده است.

محل تشكيل حلقه‏هاى درس:

درس خارج

محل تشكيل حلقه‏هاى درس در حوزه‏هاى شيعى در ايران و عراق و ساير مراكز شيعه‏نشين در مدارس دينى، حجره استاد، يا خانه استاد و يا مكانى كه به نام مدرس معروف است، مى‏باشد.

در اعتاب مقدسه عراق كه قبلا بزرگترين حوزه‏هاى شيعى را در برداشت برحسب فصل گرما در بالاى بام يا زير زمين مدرسه كه به آن «سرداب‏» مى‏گفتند، حلقه‏هاى علمى برگزار مى‏شد. در شهرهايى كه پيدايش حوزه بيشتر به خاطر وجود پر بركت اهل بيت و مراقد مطهر آن بزرگواران بوده است، حجرات و ايوان صحن‏هاى حرم مطهر ائمه از مهمترين مراكز تشكيل كلاسهاى درس به شمار مى‏رفته است. كه اين سنت‏حسنه همچنان نيز ادامه دارد، چنانچه بسيارى از درسهاى حوزوى در حوزه علميه قم در حجرات صحن حرم مطهر حضرت معصومه سلام الله عليها برگزار مى‏شود.

در حوزه با عظمت قم كه در حال حاضر از بزرگترين مراكز تحصيل علوم اسلامى به شمار مى‏رود درسهاى مقدمات و به طور كلى دروسى كه تحت برنامه مركز مديريت در شش سال اول تحصيل طلبه برگزار مى‏شود در مدارسى كه در همين جهت فعاليت دارند، برگزار مى‏شود.

دروس سطح و دروس خارج و درسهاى مختلف جانبى ديگرى كه شاگردان خود به نسبت به علاقه و نياز خود آن را انتخاب مى‏كنند معمولا با توافق بين استاد و متعلمين در محلى خاص برگزار مى‏شود. گرچه در سالهاى اخير بسيارى از حجرات مدرسه مباركه فيضيه و دارالشفاء به همين امر اختصاص داده شده‏اند، اما هنوز هم بسيارى از دروس حوزوى در مساجد، حسينيه‏ها، تكايا و يا مكانهاى مقدس ديگر برگزار مى‏شود.

از جمله دروسى كه در حال حاضر جز در مساجد و مكانهاى بزرگ ديگر امكان برقرارى آن نيست، دروس خارج مراجع معظم تقليد است، چنانچه درسهاى خارج مراجع و بزرگان حوزه علميه قم، در صبح و عصر در شبستانهاى مسجد اعظم برگزار مى‏گردد كه گاهى تعداد متعلمين بعضى از اين حلقه‏هاى علمى نزديك به هزار نفر مى‏رسد.

در سالهاى اخير مدرسه بزرگى توسط مرحوم حضرت آيه الله العظمى گلپايگانى، ساخته شد كه طرح بناى آن به شكل كلاسهاى متعدد است كه صرفا جهت برگزارى درسهاى حوزوى است.

اين خدمت بزرگ با توجه به گسترش حوزه علميه قم، گام مهمى را در جهت تامين فضاى آموزشى آن برداشته است.


پى‏نوشتها

1- گفتار «شيخ الطباخ‏» در مجله الجامعة الاسلاميه، سال 17، شماره 224، ص 40، به نقل از تاريخ آموزش در اسلام، احمد شبلى، ترجمه محمد حسين ساكت، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ص 100 -101.

2- طبقات الشافعيه الكبرى، ج 3، ص 137.

3- وفيات الاعيان، ج 1، چاپ ايران.

4- معجم البلدان، زير نام «بست‏».

5- تاريخ آموزش در اسلام، ص 338 - 340.

6- عمده الطالب، جمال الدين احمد بن على، ص 209 - 210.

حوزه‏هاى علميه شيعه در گستره جهان صفحه 127

سيد عليرضا سيد كبارى

مراحل تحصیل در حوزه علمیه

مراحل تحصیل در حوزه علمیه

نحوه تدريس در حوزه با گذشت زمان تغيير كرده است. تا نميه دوم قرن چهاردهم هجري دانش‏آموز وارد مكتب‏خانه مي‏شد. و پس از آشنايي با حروف به فراگرفتن قرآن كريم مي‏پرداخت و پس از آشنايي مختصري با مقدمات صرف و نحو و غيره به حوزه داخل مي‏گرديد. ولي بعد از افتتاح م
آشنایی با کتابهای حوزوی  قسمت دوم

آشنایی با کتابهای حوزوی قسمت دوم

کتابهای متداول درسی در حوزه‏های علمیه شیعه در طی زمانهای مختلف با یکدیگر متفاوت بوده و در هر دوره و زمانی کتابهای خاصی تدریس می‏شده است. البته علوم و مباحثی که در سالهای مختلف تحصیل در حوزه در نظر گرفته می‏شده، غالبا یکی بوده و جز موارد اندکی تغییر نیافته
آشنایی اجمالی با متون درسی حوزوی

آشنایی اجمالی با متون درسی حوزوی

جهت آشنایی مخاطبان گرامی با سیر متون درسی حوزه مخصوصا طلاب جدیدالورود این مطلب در دو بخش ارائه می گردد
UserName